41- معماري خيال انگيز و مسحور كننده آنتوني گائودي

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات ویژه

Demo Image

 زهره بزرگ نیا
چاپ شده در: نشريه"معمار"شماره49
تاریخ انتشار: خرداد و تیر 1387

       سال­ها بود كه با نام گائودي به عنوان معمار معروف اسپانيايي و با آثار او از طريق تصاوير محو و تيره و تار كتاب "فضا، زمان و معماري" و "تاريخ معماري مدرن" آشنا بودم و آنها را دوست نداشتم. تصاوير، فضاهاي غير واقعي و وهم­ انگيزي را به نمايش مي­ گذاشت و فضاهاي سورآليستي را تداعي مي­ كرد. هرچند اين سبك در نقاشي و  مجسمه­ سازي جذابيت­هاي زيادي داشت ولي اين سبك را در معماري نمي ­پسنديدم تا اينكه شرايطي فراهم شد تا به شهر بارسلون سفر كنم.

       در آنجا اتوبوس­هاي دو طبقه­ اي تحت عنوان "سيتي­ تور" گرفتيم كه از مقابل نقاط ديدني شهر عبور مي­ كرد و به معرفي آنها مي ­پرداخت. چند دقيقه از آن سفر داخل شهري نگذشته بود كه از مقابل خانه "باتلو" و پس از آن از مقابل خانه "پدر­را" گذاشتيم. هنوز از حيرت نگاه گذرا به اين دو بنا بيرون نيامده بوديم كه در مقابل كليساي خانواده مقدس "ساگرادافاميليا" قرار گرفتيم. با ديدن اين بنا به سفر داخل شهري خود خاتمه داده و از اتوبوس پياده شديم و بديدن آثار گائودي پرداختيم.

 

       آنتوني گائودي در سال 1852 در ايالت كاتالان (Catalan) و در روستايي نزديك بارسلون اسپانيا به دنيا آمد و در سال 1926 در گذشت. آثار اوليه او در دهه 1870 نشان دهنده واكنش وي نسبت به شيوه مرسوم و متمايل به نئوگوتيك امپراطوري دوم و ملهم از قرون وسطي بود و به تدريج به سبك مستقل و منحصر به فرد خود كه ناشي از خصايص فردي و خلاقيت بي­حد او بود دست يافت.

 

       "خاستگاه مدرنيزم در كاتالونيا مركز سياسي و فرهنگي به نام "كاتالاسنتر" بود كه در سال 1887 براي تشويق بازگشت به سنت­هاي محلّي  و مدرن سازي سرزمين به مثابه مبناي ضروري كسب استقلال سياسي و جدا شدن از اسپانيا تأسيس شد."1

 

" او در آغاز از تعاليم نظري "ويوله ­لودوك" و "راسكين" متأثر بود و مانند آن دو براي تجديد نظر اساسي، عميق و ساختاري در الگوهاي ساختماني، نقطه عطف­هاي قرون وسطايي را ترجيح داد.

 

نخستين آثار او- خانه "ويسنس" vicens در 1883 و كاخ گوئل  GUELدر 1885 (به تقليد از معماري مورِسك، گوتيك ونيزي، باستان شناسي شرقي(1؟) صندوقچه ­هاي با صلابت مملو از تزئينات غني و متنوع بود آنچه اين تزئينات پر زرق وبرق را سرزنده و دل­ انگيز مي­ ساخت شناخت عميق ماهيت مصالح- بويژه مصالح خشن بود"1

 

       در اواخر قرن نوزدهم "مجتمع خواهران "ترزيان" (1889) برج "بلّسگوارد" (1900) خانه "باتلو" و خانه "ميلا" (1905) را ساخت كه تنها پوسته بيروني آنها تابع مقررات جاري شهرسازي بود."1

 

       او از 1900 تا 1914 دو اثر باشكوه براي گوئل يكي باغ مجللي در حومه بارسلون كه بعدها به پارك شهر تبديل شد و نيز يك محله كارگرنشين در حومه شهر ساخت.

 

       او از 1883 ساختمان كليساي بزرگ "ساگرادافاميليا" كه در محله نوساز بارسلون واقع است را با طرح مقدماتي گوتيك آن آغاز كرد و به تدريج از الگوي تاريخي آن فاصله گرفت و تمام نيروي خود را صرف ساختن اين كليسا كرد ولي در دهة دوّم قرن بيستم كه بر اثر تحولات جديد معماري شيوه خاص استاد كاتالان مردود شمرده شد از ادامه آن چشم پوشيد. همكار اصلي او فرانچسكو برنگوئر تا سال 1914  به فعاليت ادامه داد تا در نهايت جنبش كاتالاني منحل شد.

 

       "آنتونيو گائودي يكي از معماران خلاق عصر ما است گرچه از نظر مورخين هنر و معماري آثار او پيوستگي­ هايي با معماري اسلامي اسپانيا، گوتيك كاتالوني و سبك (آرنوو) دارد ولي نبوغ او در اين است كه شالوده ­اي براي هنر جديد بما ارائه داده است. در كارهاي وي دنيايي كامل و منحصر بفرد عرضه مي­ گردد.

 

       از خلال جزئيات معماري گائودي و از وراي تزئينات گوناگونش كه در تاريخ معماري بي ­سابقه است مي ­توان احساسات عميق عرفان [عرفاني] اين معمار را درك كرد. احساسات ستايشگر او به زندگي كه در نقش­هاي گياهي، دريايي، حيواني و انساني بازتاب يافته، او را به يكي از چهره ­هاي نامدار غرب يعني "سن فرانسيس دوآسيس" عارفي كه از ديدگاه او همه موجودات با هم خواهر و برادرند پيوستگي مي­ بخشد."2

 

در ذيل به معرفي چند اثر معروف وي مي­ پردازيم.

 

ساگرادافاميليا "Sagrada Familia "

 

       "اولين اثر مهم گائودي بناي كليساي ساگرادافاميليا (خانواده مقدس) در بارسلون است. اين بنا ابتدا بوسيله "فرانسيسكو دوويلار" به سبك گوتيك آغاز شده بود.

 

       گائودي از سال 1883 طرح و پيش­برد اين بنا را به عهده گرفت و با كوشش خستگي ناپذير تا پايان عمر حرفه ­اي آن را دنبال كرد. اين بنا با مرگ گائودي نيمه تمام ماند .... ولي با اين حال از بدايع معماري عصر ماست."2

 

       بناي حيرت ­انگيز "ساگرادافاميليا" با چهار برج سر به فلك كشيده، بلند و مشبك به ارتفاع 100 متر است كه با پلكاني مارپيچي در داخل هر برج به نقطه اوج آن مي­ توان دست يافت. در وسط دو برج وسطي و در نيمه سوم و چهارم دو برج كناري انسان در هر حركت با موضوع حيرت­ انگيز و غير قابل پيش ­بيني مواجه مي­ شود. گائودي مانند جواهرسازي همه اجزاء اين بناي عظيم را طراحي و اجرا كرده است حجم اين بنا قلعه بهستان يا دودكش­هاي جن ماه نشان را تداعي مي­ كند و هر برج به تنهايي مانند ذرتي با كاكلي رنگارنگ است. اين بنا يك جسم جامد نيست بلكه موجود زنده ­اي به نظر مي­ آيد كه در حال حركت رشد و تغيير است. ستونهاي كشيده آن مانند تنه درخت به شاخه و برگ منتهي مي­ شود و درخت نخل را تداعي مي ­كند. ستونهاي هم­رديف يك­ شكل هستند ولي هر رديف با رديف بعدي متفاوت ولي هماهنگ است و آنچنان پيچيده است كه دريافت و كشف نظم دروني آن به سختي ممكن است هرچند انسجام و نظم آهنين آن عميقاً برفضا حاكم است. 

       سنگها بر روي هم مانند كوهي در طبيعت قرار گرفته ­اند و مجسمه­ هاي انسان، مانند انسان­هاي غارنشين در گوشه و كنار اين بناي سنگي عظيم به چشم مي­ آيند.

       در اين بنا مراحل رشد و تكامل معمار در اثرش كاملاً قابل مشاهده است و اين تغيير آنچنان تدريجي صورت گرفته كه گذر زمان در آن قابل تشخيص است. و حركت از گوتيك به آرت نوو، اكسپرسيونيسم، گائوديسم در مقابل ديدگان قرار مي­ گيرد. 

       درِ ورودي اين كليسا كه بي­شك بزرگترين اثر گائودي است "در اميد" نام گرفته در سمت چپ نماي تولد مسيح قرار دارد و با تصويري از خانواده مقدس تزئين شده است و سنگي از كوه "مونت سرات" در بالاي آن جا گرفته است. "درِ نيكو­كاري" در وسط نما قرار گرفته و با تصاوير گياهان كه نمادي از سرود عشق به خالق است و هم­چنين با صحنه ­هايي از زندگي مريم مقدس و درخت اجدادي مسيح تزئين شده است. در حال حاضر گروهي از معماران ژاپني در حال تكميل نمودن اين بنا بر اساس نقشه­ هاي گائودي هستند.

 

 

خانه باتلو "Casa Batllo "

 

       "خانه باتلو در سال­هاي 1905 تا 1907 كه بازسازي يك بلوك آپارتماني است، عمده ­ترين اثر غير ديني گائودي هم­زمان با پارك گوئل آغاز مي ­شود مصداق بارز هم­خواني و مشابهت ­هاي آشكار را مي ­توان در اين خانه جستجو كرد. بر همين مبنا، برخي از منتقدان بر منابع دريايي گائودي، مانند موج­ها، مرجانها، استخوانهاي ماهي و آرواره ­هاي گشوده تأكيد مي­ كنند و برخي ديگر بام اژدها­گونه خانه را به يك اعتبار ممكن مذهبي، تعبيري از خير و شر مي­ پندارند خواه چنين قياس­هايي با منظور گائودي مطابقت كند، خواه خير، تأثير ژرف قالب­هاي اين معمار بر تخيل، موضوعي است كه همه منتقدان بر آن تأكيد مي­ورزند."3

 

       خانه "باتلو" كه يكي از شاهكارهاي گائودي است، بيش از يك بنا را به نمايش مي ­گذارد و آن اسطوره ­اي از هنر است. نماي مدرن برجسته آن كه موج­هاي درياي آرامي را منعكس مي­ كند. دنياي خالص و شگفت­ انگيز و جزئيات معماري را پنهان ­مي­ كند و از خارج ساختمان درون آن قابل تصور نيست.

       خانه باتلو كه يك نقطه مرجع مدرنيسم است بازديد كننده را به يك سفر در قلب ساختمان يا طبقه اصلي دعوت مي­ كند تا چند لحظه ­اي در يك محيط باشكوه و سرشار از خلاقيت از كارهاي گائودي به ­سر برد. پرسپكتيوهاي آن بيشتر از جادويي مسحور كننده است تا جايي كه بيننده يك خانه غير عادي و از نظر ساختار به حد كمال رسيده ­ئي را فقط مي ­تواند ستايش كند. خانه "باتلو" بيننده را از نهايت طراحي و وسعت گنجينه منظر مجذوب می ­كند. فضائي كه همه المانهاي آن نفس مي­كشند، در مقابل چشمان او ظاهر مي­ شود و با المان­هاي طبيعي كه در حال حركت هستند هماهنگي دارد.

       در هر گوشه آن يك موضوع شگفت­ انگيز مشاهده مي­ شود. جزئياتي كه مطمئناً مي­ تواند هر كس را كه اعجاب را دوست دارد در سر جاي خود ميخكوب كند و پر از شور زندگي است. در آثار گائودي جنبش بر سكون غلبه دارد.

       اين جواهر معماري يك انعكاس عالي كامل از هنر سرشار معمار و طراح، واضح و روشن و حيرت انگيز خلق شده و يكي از سمبل­هاي مدرنيسم بارسلون است.

طبقه اصلي كه در شروع قرن بيستم، خانه خانواده "باتلو" بوده است. با ورودي جذاب كه، يكي از مهم­ترين قسمت­هاي­ آن است بيننده را به درون دعوت مي­ كند.

       اتاق­هاي خانه از يك طرف به يك راهرو و از طرف ديگر به پنجره­ هائي به زيباترين خيابان بارسلون، منتهي مي­ شود. بدون شك يك فضاي غير معمول زيبا و منحصر بفرد معماري كه دنياي تمثيلي گائودي را معرفي مي­ كند را در مقابل ديدگان بيننده قرار مي­ دهد.

 

گائودي در اين ساختمان به عناصر چهارگانه (آب و باد و آتش و خاك) اشاره ويژه دارد و به سه عنصر اول فضاي ويژه­اي را اختصاص داده است. و شايد كل ساختمان را به مشابه عنصر چهارم شمرده است.

 

 

خانه ميلا " Casa Milla"يا "lapedrera"

 

       "خانه ميلا مربوط به سالهاي 1905 تا 1907 حجمي از خطوط منحني هم در نماي اصلي و هم در نقشة كف و فضاهاي داخلي داراي حركتي متوازن با لبه ­هاي روي­هم و فرو رفتگيها است. در اين خانه نيز انگاره ­هاي موج و سنگ خارا به ذهن مي ­آيد- نام محلي اين ساختمان "لاپدرِرا" به معناي معدن سنگ است اما اين طبيعت گرايي حاصل سنگ­بريها و تزئينات ظريف و استادانه است و بافت تصنعي لبه ­ها، گذر ساليان و فرسايش تدريجي را در قالبها نشان مي­دهد"3

 

       "استراكچر بتني خانه ­هاي "باتلو" و "ميلا" اجراي پيچ و خم تيغه ­هاي داخلي را آسان مي­ كرد و به "پلان آزاد" نزديك بود. او معماري داخلي اين دو خانه را با همان سبك و سياق معماري بيروني وبا همان معيارهاي سرشتي مقيد به ماهيت فيزيكي مصالح طراحي كرد."1

 

       "خانه "ميلا" بنايي است كه كاملاً با استاندارديزه­ شدن مقابله مي­ كند. اين مجموعه آپارتماني با دو حياط داخلي، مانند مجسمه متحرك (Kinetic sculpture) در حال حركت مداوم است. در اينجا گائودي مانند ساير بناهايش از تمام امكانات سيمان و بتن آرمه استفاده مي ­كند. فرم­هاي بيضي شكل او پيش­تازان طرح­هاي هنر­مندان معروف قرن بيستم مانند "كالدر" ، "ميرو"، "ماتيس" و "هنري مور" هستند، بناي مورد اشاره بنايي است كه مانند اثر پيكره ­سازي بوجود آمده است. ريخته­گريهاي ايوانها يادآور گياهان جنگلهاي مناطق حاره ­اند و مي­ توان گفت كه به تزئينات فلزي سوليوان برتري دارند. گائودي شخصاً به تمام جزئيات نرده ­ها تا چراغ­ها لوازم داخلي و حتي   دستگيره­ هاي در رسيدگي مي­ كرد. در اينجا هم مانند نمونه­ هاي ديگر معماري­ اش يك ارگانيسم زنده و يك اثر بديع بوجود آورده كه در خور اهالي زنده و فعال و يكه­ تاز ايالت كاتالان است".2

 

       در گوشه وكنار اين خانه با فضاهاي آشنايي مشابه شبستان زمستاني مسجدجامع اصفهان و يا زير پل خواجو و فضاهاي زير بادگيرها و بام آن يادآور بام خانه بروجردي­ها در كاشان، مقبره خالد نبي در تركمن صحرا و ... مواجه مي­ شويم و در كاشي­كاري­ها تأثير معماري آفريقاي شمالي كاملاً مشهود است.

 

 

باغ گوئل "Guel "

 

       "پارك گوئل كه قسمتي از طرح شهرسازي بارسلون (در سال­هاي 1907-1900) است و در دامنه كوههاي "پلادا" قرار گرفته يك سمفوني واقعي از شكل و رنگ است. در اينجا برخلاف كليساي "ساگرادافاميليا" دنيايي كودكانه و افسانه ­اي آفريده شده است در اين دنياي جادويي كه تركيبي از فانتزي و مهارت مهندسي است بناها و گياهان با هم آميخته شده ­اند در اينجا ديوارها و طاق­نما­ها و طاق­ها و ستون­ها همگي به نحوي قوي داراي فرمهاي مجسمه ­اي ماننداند و از خطوط "آرنوو" در آن اثري ديده نمي ­شود. در فضاي آزاد نيمكت­هايي كه مار مانند مي­ خزند با طرح­هاي آبستره و موتيف­هاي دريايي مزين ­اند. قسمت­هاي ساختمان با قطعات كاشي، شيشه و بطري­هاي رنگارنگ پوشيده ­شده ­اند."2

 

       باغ گوئل كه بعداً به پارك تبديل گرديد در خارج از شهر بارسلون واقع بوده كه در حال حاضر در داخل شهر است در مجاورت ورودي پارك دو ساختمان كوچك مشاهده مي­ شود كه بخش اداري و كتابفروشي است فضاي اين دو ساختمان ديسني­ لند را تداعي مي ­كند يا به عبارتي ديسني ­لند مي ­تواند از اين فضا اقتباس شده باشد. ساختمان­هاي كوتاه و كم ­ارتفاع آن ياد ­آور فضاهاي انساني و كودكانه مون­مارتر پاریس و ونيز است كه همه چيز قابل دسترس و در مقياس انسان به نظر مي ­آيد. پس از ورود به محوطه پارك با پله دوطرفه ­اي مواجه مي­ شويم كه با دست­ انداز و باغچه تزيين يافته و در آخرين باغچه وسطي پله­ ها، سمندر رنگارنگ و معروف پارك سربلند كرده است. پله ­ها به فضايي سرپوشيده منتهي مي­ شود كه ستونهاي دور يك را تداعي مي­ كند و روي آن با دست­ اندازي عجيب نيمه­ محصور شده است و در پشت دست­ اندازها جاي نشستن مشاهده مي­ شود نماي گوشه و كنار دست ­انداز با كاشي­ هاي شكسته نقش شده و هيچ نقشي مشابه يكديگر نيست همه ­چيز متنوع زيبا و بطرز حيرت ­انگيزي هماهنگ است. باغسازي اين پارك و گياهان انتخابي همه و همه با دقت هر چه تمام­تر طراحي شده است در انتهاي پارك به فضايي مي­ رسيم كه غارهاي طبيعي را تداعي مي­ كند و كلا از سنگ ساخته شده و دو ضلع قوس يا پايه­ هاي قوس بر زمين عمود نيستند. ساختمان مسكوني نيز در اين پارك وجود دارد كه بطور كامل و با اثاثيه بصورت موزه حفظ شده است.

 

 

 

پايان سخن:

       سرانجام نابغه 74 ساله كاتالاني در هفتم ژوئن 1926 در يك حادثه با اتومبيل مجروح و سه روز بعد در بيمارستان درگذشت، پس از تصادف هويت او توسط يكي از روحانيون ساگرادافاميليا تعيين و پس از مرگ نيز در همان كليسا بخاك سپرده شد.

 

       سبك منحصر بفرد گائودي غير قابل تكرار و يا تقليد بود هرچند سبك او پاسخگوي نياز زمانه براي توليد انبوه مسكن براي جمعيت شهرنشين شده و رو به تزايد نبود ولي اين امر از ارزش كار بي­نظير او نمي­ كاهد. دقت، وسواس در درستي و صحت اجرا، ايده­ هاي ناب و خيال­ انگيز، جزئيات اجرايي دقيق و با دقت كمتر از ميليمتر، هماهنگي بين احجام و نقش­ها و رنگها، توجه به كوچكترين گوشه و كوچكترين جزئيات در و پنجره و كفسازي و كليد و پريز و نرده و دستگيره و قرنيز و نوع و رنگ ملات و كاشي و سراميك و سنگ و چوب در كنار يكديگر از ويژگي آثار اين معمار بزرگ است و به­ حق بارسلون را شهر گائودي نام نهاده ­اند.

 

منابع مورد استفاده:

 

  1. تاريخ معماري مدرن- لئوناردو بنه­ولو ترجمه علي محمد سادات افسري، مركز نشر دانشگاهي شماره 1203، چاپ اول سال 1384 جلد دوّم
  2. آميزه­اي از شكل و رنگ در كارهاي گائودي، ژاله ژوبين خادم، مجله هنر و معماري شماره 27 و 28 فروردين- مرداد 1354.
  3. معماري مدرن از 1900 ويليام جي. آر. كريتس ترجمه مرتضي گودرزي، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي چاپ اوّل تابستان 1382
  4. Barcelona the city of Gaudi Liatzer moix     
  5. Gaudi, a. Campana  Editions Park Guell Jose pm. Carandall
  6. Gaudi guide Gustavo Goli SA
  7. بروشور­هاي ارائه شده در هنگام بازديد از محلّ.