36- شهر بستک

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات ویژه

Demo Image

زهره بزرگ نیا
چاپ شده در:نشریه معمار شماره 44
تاریخ انتشار:مرداد و شهریور 1386

       لارستان عنوان قدیمی و عمومی ناحیه ­ای در جنوب فارس است که به دلیل واقع شدن در پس کرانه خلیج فارس دارای اهمیت خاصی است و شامل شهرهای لار، لامرد، بندرعباس و بستک است. بستک در حال حاضر در استان هرمزگان قرار دارد استان هرمزگان از شرق به استان کرمان و بلوچستان و از غرب به استان فارس و از جنوب به خلیج فارس و دریای عمان محدود است.

 

       منطقه بستک، جهانگیریه فارس نام داشته که در جنوب شهر لار بوده و دروازه ورودی به لارستان از بنادر و سواحل خلیج فارس و دریای عمران محسوب می ­شده است. در کتاب لارستان آمده است که "منطقه لارستان به دلیل نزدیکی با خلیج فارس و سواحل آن دارای موقعیت تجاری و ترانزیتی بسیار خوبی است. بیشتر در آمد مردم آن از تجارت دریایی (با شیخ ­نشینی­ های خلیج فارس از جمله دوبی) و تبادل کالا با نواحی مرکزی ایران است. از این رو لارستانی­ها را باید از مشهورترین و موفق ترین بازرگانان جنوب ایران به شمار آورد".[1]

       "رونق اقتصادی گذشته لارستان به علت مبادله کالا با هندوستان بوده است که در آستانه قرن بیستم تجار این منطقه به طور گسترده ­ای به کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس مهاجرت کردند و محافل تجاری و بازارهای محلی بسیاری را در این نواحی به وجود آوردند. بازارهای سنتی اوزی، بستکی، لاری، عماددهی، خوری، گراشی و خنجی در دبی، ابوظبی، قطر و کویت اکنون دارای اعتبار و رونق خاصی است."

       در دبی یکی از محلات قدیم شهر بستکیه نام دارد که بادگیرهای این بخش نشان دهنده تأثیر معماری ایران در این شهراست.

       جیمز موریس در کتاب تاریخ شکل شهر[2] می­ گوید: "دوبی ارتباطات قوی تجاری با دیگر سوی خلیج و بنادر پارس (ایران) از جمله خمیر و لنگه داشت و پذیرای تجاری بود که از آنجا مهاجرت می­ کردند. این مهاجران با خود طرح خانه­ های بادگیردار را به دوبی منتقل کردند و محله جدید خود در دوبی را بستاکیه (بستکیه) نامیدند. بدین ترتیب بستاکیه در کنار آبراه شکل گرفته و با 60خانه بادگیردار یکی از جذاب­ترین نمونه ­های معماری مسکونی سنتی اسلامی را بوجود آورد".

در کتاب آثار شهرهای باستانی درباره این منطقه آمده است:

       "از زمان کریم خان زند سهولت ارتباط دریائی سواحل شمالی و جنوبی خلیج فارس در سواحل بندر لنگه، رونق بازرگانی فوق ­العاده ­ئی به لنگه و کنگ[3] بخشید و وجود راه کاروانی کوتاه لنگه جناح بستک- لار- جهرم- شیراز و راه کاروانی کنگ- دژگان- لمزان- گوده- بستک- لار- شیراز بر اهمیت بازرگانی ایندو بندر افزود. طایفه عرب قواسمی یا جواسمی یا جواسم یا قواسم بامر و اجازه کریمخان زند و نظر بسیاست نظامی و بازرگانی وکیل­الرعایا در بندر لنگه سکونت گزیدند، و این جماعت که دریانوردانی دلیر و پرکار و بازرگانی خبره و پر آوازه شدند، بر آبادی و رونق بندر لنگه آنچنان افزودند که لنگه از نامورترین بنادر خلیج فارس شد و بعدها بروزگار قاجار نام عروس بنادر ایران گرفت"[4].

       تقسیمات کشوری در این منطقه دائماً دستخوش تغییرات بوده است در زمان سرشماری 1335، شهرستان بندرعباس به عنوان یکی از 11 شهرستان استان کرمان و شهرستان بندر لنگه جزء استان فارس بوده و استان هرمزگان وجود نداشته است. در سرشماری سال 1345 فرمانداری کل بنا و در جزایر بحر عمان تقریباً شامل استان هرمزگان امروزی به مرکزیت بندرعباس شکل گرفت که بندر لنگه یکی از شهرستان­های آن و بستک یکی از شهرهای شهرستان بندر لنگه محسوب می­ گردید. در جدیدترین تقسیمات سیاسی، بستک به شهرستانی با سه بخش و 9 دهستان و به مرکزیت شهر بستک تبدیل شده است.

 

 

 

 

 

       در حال حاضر شهرستان بستک از شمال به شهرستان لار، از جنوب شهرستان بندر لنگه و شهرستان گاوبندی از غرب به شهرستان لامرد و از شرق به شهرستان بندرعباس محدود است.

       فاصله بستک تا بندر لنگه 147 کیلومتر و فاصله بندر لنگه تا بندرعباس 178 کیلومتر است. اخیراً جاده  مستقیمی از بندرعباس به بستک کشیده شده که فاصله آن 215 کیلومتر است.

       بارندگی در این منطقه در زمستان و منشأ آن بادهای باران آور غربی است. در بعضی از سالها در فصل تابستان ادامه بادهای موسمی اقیانوس هند به این شهرستان کشیده می­ شود و موجب بارندگی در فصل تابستان می­ شود.

       طول جغرافیایی شهر بستک 54 درجه و 23 دقیقه و عرض آن 27 درجه و 14 دقیقه است شهرستان بستک از جمله ناهموارترین مناطق استان هرمزگان است به گونه­ ای که برخی از ناهموارترین و بلندترین ارتفاعات استان در این شهرستان واقع شده است. دامنه ارتفاعات از 100 تا بیش از 3000 متر است کوه گاه بست و کوه سیاه در شمال و کوه ناخ و زنگار در جنوب شرقی شهرستان قرار دارد.

       جمعیت شهرستان بستک در سرشماری سال 75 برابر با 49676 نفر و جمعیت شهر بستک 5746 نفر گزارش شده است.

       در نقشه شهر بستک مشاهده می­  شود ورودی شهر از سمت بندرعباس و بندرلنگه و لار از شمال شرقی شهر است که به میدان وسیعی می­رسد قلعه و حمام خان در جنوب میدان و کاروانسرای سنگی در مجاورت میدان در ورودی شهر قرار دارد که احتمالاً هسته اولیه شهر همانجا بوده است.

بازار: بازار شهر بیش از 120 سال قدمت دارد و معمار آن حاجی استاد (استاد عبدالله مینابی) است تاریخ بنا 1295 هجری قمری است. این بنای کوچک سنگی با گچ پوشیده شده و دارای مختصر تزئین گچی است و پوشش سقف آن از تیر چوبی است که تو فال کوبی شده است.

کاروانسرای سنگی: کاروانسرای سنگی بنای کوچکی است که بر سر راه بندر لنگه – لار و در نزدیکی شهر قرار دارد این بنا توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری در دست مرمت است و از یک فضای باز (حیاط) تشکیل شده که تعدادی اتاق یا غرفه در اطراف آن ساخته شده است بام این بنا گنبدی و داخل اتاق­ها با گچ پوشیده شده و با طاقچه­های متعددی تزیین یافته است در مجاورت آن چند بُرکه آب قرار دارد.

 

   

کاروانسرا 

بازار 

 

 

 مسجد جامع: شهر بستک دو مسجد جامع دارد یکی مسجد جامع جدید که دارای دو منار و گنبد سفید رنگی است که طرح آن ایرانی نیست و یک مسجد جامع قدیمی دارد که در دست تخریب است این بنای سنگی در جوار مزاری با دو گنبد سبز قرار دارد و دارای یک منار است نمای آن از گچ پوشیده شده و در هر دهانه سه دایره یک اندازه از داخل و خارج فرو رفته که دارای نقش­های زیبایی است که برای مسجد غیرمتعارف است. محراب مسجد از بدنه بیرون نشسته و ناقوس کلیساها را تداعی می ­کند دو طرف محراب دو پله کم عرض دارد که به منبر دسترسی دارد. (محراب و منبر یک مجموعه است) این مسجد زیبا با گچ بریهای ساده و قوس­های تزئین که کاملاً پابرجاست توسط مردم و مسئولین در حال تخریب است! و علت تخریب آن معلوم نیست. امروزه هیچ بنائی از این سیل خانمان برانداز تخریب و بازسازی که در ایران و در بافت­های تاریخی به راه افتاده در امان نیست در شهرهای بزرگ گرانی زمین و رشد روزافزون جمعیت بهانه تخریب این بناها شده ولی در بستک که هیچ یک از عوامل فوق مشاهده نمی­شود، از دلایل دیگری حکایت   می­ کند.

       در حوالی مسجد جامع مسجد زیبا و کوچک دیگری قرار دارد که ایوان سرپوشیده­ای در پیش رو دارد و سردر ورودی آن دارای تزئینات کاشی است که ساخت بنا را 1391 ﻫ.ق برابر با فروردین 1350 ﻫ.ش و معمار آن را استاد محمد معمار فرزند محمد شریف بستکی معرفی می­کند.

بُرکه: بُرکه در منطقه خلیج فارس و در شهرهای جزیره قشم، بندرعباس، بندر گنگ، بندر لنگه، اوز، لار و بستک به نوعی آب انبار گفته می ­شود که بسیار ابتدایی و غیر بهداشتی ­تر از آب انبارهای حاشیه کویر است. نحوه برداشتن آب از این منابع سطل است که به داخل آن انداخته می­شود و امکان آلودگی را افزایش می­دهد. این آب انبارها بر خلاف آب انبارهای حاشیه کویر که بوسیله بادگیر تهویه می­شود، دارای پنجره است و از آن طریق تهویه می ­شود و وزش باد زباله و خاک به داخل آن وارد می­ کند و امکان گندیدگی آب در آن را افزایش می­ دهد.

       این بُرکه ها معمولاً در مسیر سیلابها قرار می ­گیرند و از آن طریق آبگیری می­  شوند بهمین دلیل تعداد آنها در یک منطقه خاص متمرکز و زیاد است و توزیع مناسبی در شهر ندارد.

 

   

 پیش آمدگی محراب مسجد جامع قدیم

 

   

 

   

مسجدی در حوالی مسجد جامع قدیم

   

مزاری در جوار مسجد جامع                                                          مسجد جامع جدید

   

بُرکه 

تزئينات کاشی مسجد کوجک مجاور مسجد جامع

 

 

نقش­های گل کنگر طاق کسری دوره ساسانیان
برگرفته از کتاب هزار نقش، دکتر محمد خزائی 
انتشارات مؤسسه مطالعات هنر اسلامی، سال 1381

 

سرستون با تزئينات نخلی مکشوفه 
در فيلکه کويت

  

 

مدرسه مصطفویه: مدرسه مصطفویه بستک بوسیله حاج شیخ مصطفی بن شیخ عبدلاطیف در ذی حجه 1343 ﻫ.ق یعنی 85 سال پیش و 17سال پس از مدرسه شوکتیه بیرجند تأسیس شده است که یکی از قدیمی­ترین مدارس ایران به شمار می­ رود ورودی آن بصورت چهار طاقی بوده و نمای آن از گچ پوشیده شده است.

گورستان: گورستان تاریخی بستک یکی از دیدنی­ ترین مکانهای این شهر است. این گورستان در جنوب غربی شهر و در جوار آن تعداد زیادی بُرکه واقع است.

       انتخاب محل­ برکه­ ها به مسیر سیلابها بستگی دارد ولی انتخاب گورستان در جوار بُرکه ­ها سئوال برانگیز است. چند مقبره و یا بنای قدیمی در این گورستان مشاهده می­ شود که تداعی کننده معبد هندوها در بندرعباس است و گنبد و قوس­های آن با گنبد و  قوس­های ایران مرکزی تفاوت زیادی دارد. در این بنا از قوس خنچه پوش تخت زیاد استفاده شده است. سنگ گورها با اشکال بسیار متنوع و زیبا در این گورستان مشاهده می­ شود که در بسیاری موارد دو سنگ گور یک شکل بر روی یک قبر و در بالا و پائین آن نصب شده است و بیشتر نام متوفی و تاریخ فوت قید گردیده در برخی از نمونه­ ها شغل متوفی نیز قید گردیده در مورد زنان نام پدر نیز آورده شده و در برخی دیگر اشعاری وصف­الحال نیز حک شده است.

     بپوش و بپاش و بنوش و بخور                                                   ترا بهره این است از این رهگذر

جهان بر آب نهاده است زندگی بر باد                                           غلام همت آنم که دل بر این نه نهاد

 

  
مدرسه مصطفویه

 

 

 

 

 


[1] - لارستان، از ایران چه می­دانم، دکتر محمدباقر وثوقی، دفتر پژوهشهای فرهنگی چاپ اول 1380

[2] - تاریخ شکل شهر تا انقلاب صنعتی، جلددوم: شهرهای اسلامی خاورمیانه و امپراتوری اسپانیا، نوشته جیمز موریس، ترجمه دکتر راضیه راضازاده، ناشر: مهندسین مشاور فجر توسعه، چاپ اردیبهشت 1381

[3] - دسترسی بستک به بنادر و سواحل جنوبی و خلیج فارس از طریق بنادر لنگه و کنگ انجام می­گرفته است.

[4] - آثار شهرهای باستانی، تألیف احمد اقتداری، سلسله انتشارات انجمن آثار ملی، تهران 1348