48- معماری و مسکن بهشهر

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات عمومی

Demo Image

 زهره بزرگ نیا
چاپ شده در: نشريه"معمار"شماره62
تاریخ انتشار: مرداد و شهریور 1389

       براي معرفي معماري و مسكن بهشهر ابتدا اشاره ­اي كوتاه برسابقه تاريخي و علل پيدايش اين شهر داريم سپس به معرفي آثار، بناهاي تاريخي و معماري مسكن آن مي­ پردازيم.

سابقه تاريخي

سواحل جنوبي درياي خزر از گذشتة بسيار دور از اهميت سياسي، تاريخي و نظامي ويژه­ اي برخوردار بوده است.

بررسي و كاوش­هايي كه در سواحل درياي خزر در مكان هايي مانند غار هوتو و غار كمربند (در نزديكي بهشهر) انجام گرفته است، قدمت اين ناحيه را به دوره غارنشيني بشر (ميانه سنگي) رسانده است.

       تحقيقات به عمل آمده از متون تاريخي نشان مي­ دهد كه در اواسط قرن سوم هجري قمري دين اسلام توسط خاندان علويان در اين ناحيه نفوذ يافته است.

      در كتاب "شناخت شهرهاي ايران آمده است: بهشهر از جمله شهرهاي قديمي و تاريخي ايران محسوب مي­ شود و طبق تحقيقات و حفاري­هايي كه به عمل آمده، آثار باستاني گوناگوني كشف گرديده، در قديم جزو استان كبود جامه بوده است. اين استان از بهشهر تا مينودشت گرگان ادامه داشت، بهشهر همواره زادگاه اسپهبدان بنام، رستم كبود جامه و ساير ميهن پرستان بود كه مركز فرماندهي آنان قريه" ريحان آباد" و" قلعه پايان" قرار داشته و هنوز هم آثاري كه دلالت بر صحت موضوع دارد، در نقاط مذكور به چشم مي­ خورد. بنا به اقوال مورخان، نام نخستين بهشهر، خارگوران بود كه در زمان اسپهبدان كبود جامه به پنج هزار تبديل و در اوايل صفويه به آسياب سر و در زمان شاه عباس اول اشرف و در سال 1315 يا 1316 ﻫ .ش. بهشهر ناميده شد.

       در جلد اول كتاب "وجه تسميه شهرهاي ايران آمده است: بنا به قولي چون مادر  شاه ­عباس بهشهري بوده، در زمان شاهان صفويه بخصوص شاه ­عباس، عمران و آباداني اشرف روبه فزوني گذاشت، چنانكه احداث بندر فرح ­آباد نزديك آن توسط شاه­ عباس اول براي مقابله با هجوم اقوام مهاجر ازبك، حاكي از اين ادعا است.ازسوي ديگر كثرت مسافرت هاي شاهان صفوي از پايتخت به اين شهر و تفرج وشكار و خوشگذراني درآن، اغراق نيست اگر بتوان گفت كه دومين پايتخت سلسله صفويه بعد از اصفهان، بهشهر بوده است.

       ساختمان هايي كه از سال 1021 ﻫ.ق به بعد در اشرف ساخته شدند عبارتند از: باغ صاحب ­الزمان، باغ شمال، باغ حرم، باغ خلوت، باغ چهلستون، باغ تپه، باغ زيتون، باغ چشمه و نيز بر قله تپه­ اي رصد خانه صفي آباد و در جنوب خاوری التپه (9 كيلومتري) استخري به نام استخر عباس آباد.

       پس از تغيير نام شهر اشرف خيابان­ها و كارخانجات جديد در آن بنا نهاده شد (چيت سازي، پنبه ­پاك كني). اين شهر همچنين در سال 1310 در مسير راه ­آهن تهران- گرگان قرار گرفت. در حال حاضر وجود دو شهر مهم ساري و گرگان در دو طرف بهشهر و همچنين رشد و توسعه شهر نكا به دليل توان­هاي اقتصادي به همراه ركود نسبي فعاليت­هاي اقتصادي در شهر بهشهر، آن را شهري بركنار از شتاب توسعه شهري در مقايسه با ديگر مراكز شهري مهم استان و كشور نشان مي­ دهد.

هسته اوليه شهر را باغ شاه كه شامل باغات صاحب­ الزمان، چشمه، زيتون، تپه، خلوت، حرم، شمال و چهل ستون است در جنوب شهر فعلي تشكيل مي­ دهد.

سازمان ميراث فرهنگي در ديماه 1379، چشمه عمارت، پارك ملت، ساختمان شهرداري و كانون تربيتي فرهنگي اداره آموزش و پرورش را به عنوان بناها و محوطه ­هاي تاريخي بهشهر معرفي نموده است.

بناها و محوطه­ هاي شناسايي شده در مراجع مكتوب به شرح زير است:

 

 

غارهاي باستاني كمربند و هوتو

       در روستاي تروجن در يك كيلومتري باختر بهشهر در ابتداي ورودي شهر قرار دارد و آثار بدست آمده در آنها شامل تيغه ­هايي از سنگ، قطعاتي از استخوان سگ دريايي و آهو و اسكلت سه انسان است كه احتمالا" در 75000 الي 50000 سال قبل مي­زيسته ­اند.در نقشه صفحه بعد موقعيت غار هوتو مشاهده مي شود.

باغ هاي بهشهر

       مجموعه باغ­هاي بهشهر از هشت باغ بنام­هاي باغ چشمه، باغ زيتون، باغ تپه، باغ حرم، باغ خلوت، باغ چهل ستون، باغ صاحب الزمان و باغ شمال تشكيل شده كه آن­ها به باغ شاه معروف است. در حال حاضر باغ چشمه، باغ تپه، باغ چهل ستون و باغ شمال باقي مانده و بقيه آن­ها جاي خود را به ساخت و سازهاي شهري داده ­اند. در نقشه  زير باغ­هاي بهشهر (طرح تجديد بناي اصلي باغ­هاي صفويه در اشرف به نمايش گذاشته شده است). تقارن و تبعيت از طبيعت از ويژگي­هاي اين باغات است. در بعضي از آن­ها ساختمان هائي احداث شده بودند كه در حال حاضر تنهاچشمه عمارت باقي مانده است. در كتاب"باغ­هاي ايران و كوشك­هاي آن آمده است: شاه عباس در سال­هاي آخر سلطنتش تقريبا" يك سال در ميان، هنگام نوروز، به مازندران مي­ رفت و چنين به نظر مي­ رسيد كه زيبائي اشرف (بهشهر) از يك سو و جذبه فرح آباد، كه رقيب اشرف محسوب مي­ شد، از طرف ديگر، او را به سوي خود مي­ كشيد. طبق اطلاعاتي كه از يكي از منابع به دست آمده، شاه عباس در فرح آباد درگذشت و به موجب گزارش­هاي منابع ديگر وي در اشرف زندگي را بدرود گفت، ولي همه در اين باره متفق­ القول­اند كه مرگ وي در ژانويه 1629م/1038ق اتفاق افتاد.

       جاده سنگ فرشي كه شاه عباس احداث كرد، در امتداد شرقي به اشرف، كه اكنون بهشهر ناميده مي ­شود منتهي مي­ شد. اين باغ در پائين كوه­هاي پر درخت و سر سبزي واقع در تقريبا"8 كيلومتري درياي خزر قرار گرفته و داراي منظره زيبائي از خليج استر آباد (گرگان) است. در اين ناحيه ابتدا خانه ­هاي روستائي پراكنده وجود داشتند، تا اين كه شاه عباس در سال 1612م/1021ق فرمان داد كه در آن جا شروع به كار كنند. در ماده تاريخ دولت اشرف يعني نامي كه بر اين ناحيه نهادند و معمولا" آن را به اسم باغ شاه مي­ شناسند، اين تاريخ ذكر شده است. تشخيص باغ­هاي متعددي كه اين قلمرو را تشكيل مي­ دادند، مسلم و محقق است، فقط برخي از نقاط جزئي درباره آن روشن نشده است. اين نكات نامعلوم از اين قرارند: وسعت باغ شمال چقدر بوده است؟ آيا باغ تپه يك باغ خصوصي متعلق به بانوان درباري بوده يا از آن براي استحمام استفاده مي­ شده است؟ آيا باغ حرم در كليه دوره ­ها بر باغي كه بانوان حرم در آن سكونت داشتند اطلاق مي­ شده است يا اين كه آن را باغ اندرون مي ­ناميدند و ضميمه باغ خلوت بوده است؟ با مراجعه به طرح ساده و طرح مفصل اين ناحيه، كه قسمتي از منظره كنوني آن را نشان مي­ دهد، مي توان از ناحيه مزبور بازديد كرد.

باغ چشمه يا بناي چشمه عمارت (ثبت تاريخي 948)

       اين بنا متعلق به دوره صفوي است و در اصل دو طبقه بوده و هم اكنون طبقه همكف و جزئي از طبقه اول آن باقي مانده است. از ويژگي­هاي اصلي اين بنا سيستم آبرساني آن است. در وسط عمارت (طبقه همكف) مظهر چشمه وجود دارد با استفاده از تنبوشه­ هاي سفالي آب به حوضچه ­هاي طبقه اول هدايت شده و پس از سرريز بصورت آبشار به چشمه طبقه همكف و حوض­هاي اطراف بنا سرازير شده است. اين بنا در روزگار آباداني، مزين به نقاشي­هاي رنگارنگ و كاشي­هاي متنوع بوده، فضايي است صليبي شكل كه در چهار كنج آن چهار اتاق قرار دارد. مصالح عمده به كار رفته در آن آجر و نماي آن نيز از آجر قرمز است.

 

 باغ شمال (پارك ملت)

       اين باغ با ديوارهاي بلند سنگي، سروهاي چند صد ساله، جوي آب و حوضچه­ هاي متعدد، با كمي تغييرات از زمان شاه ­عباس اول صفوي به يادگارمانده ودر مجاورت باغ تپه است. باغ تپه در حال حاضر در اختيار نيروهاي انتظامي است و در شرق اين باغ واقع است.در كتاب باغ هاي ايران و كوشك هاي آن آمده است:شخص پس از عبور از سردر ،وارد باغ شمال مي شد كه نگهبانان در آن جا سكونت داشتند و چند قاليچه كار ايران در اطراف استخري از سنگ مرمر گسترده بودند.اين نقطه محل ملاقات سفيران و شخصيت هاي مهم با مقامات درباري بود.

ديوان خانه يا عمارت چهل ستون يا باغ چهل ستون( شهرداري بهشهر)

       كاخ ديوان خانه به فرمان شاه عباس اول بنا گرديد. اين كاخ در زمان نادرشاه تجديد بنا شد و بناي فعلي نيز در زمان پهلوي اول بر شالودة بناي قبلي احداث گرديد.

       اين بنا كه در نما، ساختماني يك طبقه به نظر مي­ رسد، ساختماني است دو طبقه با زيرزمين كه سقف طبقة فوقاني آن شيب­دار است در حالي كه در نما، سقف ساختمان مسطح به نظر مي ­رسد. در كتاب "باغات ايران و كوشك­هاي آن" آمده است: اغلب اوقات اين قبيل پذيرائي­ها (پذيرائي از سفر او ...) در باغ ديگري كه در سمت جنوب واقع شده بود يعني باغ چهل ستون، انجام مي­ گرفت. براي ورود به اين ساختمان ابتدا مي­ بايست از يك خيابان اصلي و سپس از چند ايوان يا بهارخواب عبور مي­ كردند. تنها 12 ستون ايوان عظيم آن را بر پاي نگهداشته بود، ولي مشهور است كه مردم ايران عدد چهل را، به­ عنوان مترادفي براي تعداد زياد، به كار مي­ بردند يكي از آن­ها (جهانگردان) از سروهاي آن كه طولشان بيش از 25 متر بوده، ياد مي­ كند. باغ حرم و باغ خلوت در سمت مغرب باغ چهل ستون واقع شده بودند. باغ اخير كه محل اقامت شاه بود، يك ساختمان دو طبقه داشت. ساختمان حرم نيز بلافاصله در طرف شمال آن قرار گرفته بود.

       باغ صاحب الزمان فقط يك دستگاه ساختمان داشت و ظاهرا" براي برگزاري مراسم و آئين­هاي درباري و هم چنين براي ذخيره كردن اموال سلطنتي و يا نمايش آن­ها استفاده مي­ شد.

مدرسه ايراندخت (كانون تربيتي فرهنگي)

اين ساختمان كه در حال حاضر نيز دراختيار ادارة آموزش و پرورش است، مدرسه ايراندخت بوده كه در زمان پهلوي اول احداث شده است. اين بناي يك طبقه در مجاورت (ضلع غربي) پارك ملت قرار گرفته و نماي آن داراي كاشيكاري مختصري است.

ايستگاه راه آهن

       ايستگاه راه­ آهن متعلق به دوران پهلوي اول بنائي است دو طبقه كه در شمال شهر و در مجاورت ريل راه ­آهن قرار دارد.

عمارت صفي آباد

       در يك كيلومتري غرب بهشهر برفراز تپه ­اي مشرف به منظر زيباي جنگلي واقع گرديده است. امروزه در اين ناحيه يك جاده اتومبيل رو به طول 3 كيلومتر ايجاد گرديده كه به بالاي تپه مي ­رسد و سرانجام به ايوان وسيعي كه در مقابل كاخ قرار دارد منتهي مي­ شود. از اين ايوان مي­ توان منظره بديعي از بهشهر و درياي خزر را كه در پائين آن قرار گرفته مشاهده نمود. در رژيم گذشته اين مكان به عنوان پايگاهي جهت مناطق نظامي محسوب شده و امروز نيز قابل استفاده و بازديد عموم نيست. از آن با عنوان رصدخانه نيز ياد شده است.

 

 

كارخانه چيت سازي

       ساختمان اداري كارخانه چيت سازي بهشهر متعلق به دوران پهلوي اول است. بخشي از ساختمان هاي مسكوني و باشگاه آن، بناهائي داراي ارزش معماري و تاريخي هستند. بخشي از آن مورد نگهداري قرار نگرفته و در حال تخريب است.

 

پارك جنگلي عباس آباد

       اين پارك از جمله چشم اندازهاي فرهنگي و طبيعي كشور است كه در 9 كيلومتري جنوب شرقي بهشهر واقع شده است . درياچه پارك به وسعت 10 هكتار همراه با عمارت ميان آن از جمله بناهاي با ارزش  دوران صفوي است .اين عمارت از سنگ و آجر بنا گرديده و در زمان آبگيري درياچه كاملا" به زير آب مي رود .دو برج نگهباني آجري وآثار چند بناي ديگر در فضاي پارك بر جاي مانده كه همگي مربوط به همان دوران است.

       به غير از موارد فوق از نمايان تپه و همايون تپه كه دو تپه تاريخي در شمال شهر هستند و مسجد نصيرخان كه از بناهاي باارزش شهر بوده كه متاسفانه در حال حاضر كاملا" بازسازي شده و فاقد ارزش معماري و تاريخي است و نيز از حسينيه شيخ محمد تقي فرحي و حسينيه آقا شيخ علي در روستاي رستمكلا، امام زاده احمد در كلباد، امام زاده سيد عبدالله در دهكده سارو و امام زاده عبدالله در اترب مي­ توان نام برد.

 

حسينيه" شيخ محمد تقي فرحي" در رستمكلا از دهكده‌هاي قراطغان بهشهر

       حسينيه ­هاي بهشهر در خارج از آن شهر قرار دارند حسينيه شيخ محمد تقي و حسينيه" آقا شيخ علي"در كتاب "از آستارا تا استارباد"[5] به شرح زير معرفي شده ­اند:

       «حسينيه شامل سه اطاق مجزا است كه با دو رديف ارسي تخته‌اي از هم جدا مي‌شوند. ابعاد اطاق وسط 7×4 و ابعاد اطاق جنوبي 6×4 و ابعاد اطاق شمالي 5/3×5/4 متر است.

       اطاق وسط رو به مغرب داراي سه در با آلت­هاي ظريف و شيشه‌هاي رنگين و بالاي اين سه در چهار نورگير مربع با آلت­هاي ظريف و شيشه‌هاي رنگين است. در اطاق جنوبي دو در ساده در غرب و سه درجنوب است.

       در مشرق اين اطاق يك در است كه پنجره ­اي نورگير چهارگوشه بالاي آن است و دو ارسي كه تمام داراي آلت­هاي ظريف و شيشه‌هاي رنگين است.»

در اطاق شمالي يك در با پنجرة نورگير مربع و دو ارسي است كه تمام آلت­هاي ظريف و شيشه‌هاي رنگين دارد. مابقي درها ساده است.

حسينيه آقا شيخ علي در رستمكلا

       «اين حسينيه شامل پنج قسمت است. اطاق وسط به ابعاد 5/4 × 10 متر دو اطاق شرقي به ابعاد 3×3 و 4×4 متر و دو اطاق غربي به ابعاد 4×4 و 3×3 متر. دو اطاق شرقي و دو اطاق غربي با دو رديف ارسي از اطاق ميانين جدا مي‌شوند كه هر رديف آن سه دهانه است ميان دو اطاق شرقي نيز سه دهانه ارسي و ميان دو اطاق غربي نيز سه دهانه ارسي با آلت­هاي ظريف و شيشه‌هاي رنگين است. شمال اطاق وسط نيز ارسي­هاي ظريف با شيشه‌هاي رنگين است و طرف جنوبي آن سه پنجره با شيشه‌هاي رنگين زيباست.

در اطاقهاي هر دو حسينيه طاقچه‌ و بالارف بود و زير بالارف­ها مقرنس­هاي ظريف با گچ ساخته بودند.»

ساير تكاياي بهشهر تكيه سلطاني (سواردار تكيه) و تكيه حاج حسن روستاي رستمكلا است.

 

امام زاده" احمد يا بلند امام"

       اين آرامگاه در كلباد بهشهر واقع است و داراي بنائي كهن بوده كه در سال­هاي اخير به جاي آن، بنائي   8 ضلعي و مسجدي متصل به آن ساخته­ اند. رابينو، نوشته روي در آن را كه در سال 1345ه.ش به سرقت رفته، چنين ثبت كرده است: عمل حسين ابن استاد احمد نجار ساروي (873ه.ق)

 

امام زاده "سيد عبدالله "

       اين آرامگاه در دهكده" سارو" - از دهكده ­هاي پنج هزار بهشهر- واقع و شمال بقعه و بناي مستطيل شكل و سفال­پوشي متصل به آن است. بقعه در مايه برج­هاي استوانه­اي شكل آجري با گنبد رك مخروطي شكل بنا شده است. نماي صاف و يكدست بدنه استوانه­اي شكل برج، در پاكار گنبد با يك حاشيه آجر كاري دندان موشي و سپس يك رديف قرنيس­هاي سينه كفتري تزئين گرديده و در عين سادگي، با ظرافت بسيار، بدنه را از گنبد جدا ساخته است. در فاصله كفش كن و بقعه، يك در كنده كاري قديمي نصب شده است. ضريح مشبك چوبيني نصب شده كه به شيوه آلت كاري ساخته شده است. گورستاني بزرگ با چهار سرو بلند، پيرامون بقعه را فرا گرفته است.

امام زاده" عبدالله "

       اين آرامگاه در" اترب قره طغان" بهشهر - 6 كيلومتري شمال نكا- واقع و شامل مسجد و بقعه است. بقعه داراي طرح 8 ضلعي است كه تمامي آن با آجركاري ساده به شيوه بناهاي منطقه ساخته شده است. بر روي هر ضلع، يك طاقنماي  تيزه دار كم عمق ايجاد شده است و سپس كمربندي آجري پيش زده و روي آن، يك رشته قرنيس­هاي" سينه كفتري" ايجاد شده كه گنبد هرمي هشت ترك بنا را بر روي خود استوار داشته­اند. در ورودي بقعه، از جمله كارهاي چوبي زيباي مازندران است. قاب­هاي دو گانه بزرگ هر لنگه در داراي طرح­هاي زيباي هندسي با مركزيت نقش هندسي گردونه خورشيد است. بر پاسارهاي هر دو لنگه، كتيبه­هائي شامل آيات قرآني و عباراتي چند شامل نام باني، سازنده: (عمل شمس الدين بن استاد احمد) و تاريخ بنا 863 ه. ق كنده شده است.

امام زاده "معصوم زاده مير مفيد"

       اين آرامگاه در" قره طغان" بهشهر، در دامنه كوه واقع و شامل كفشكن و بقعه است. سقف بنا بوسيله سه تير حمال و پلور كشي و پل كوبي انجام گرفته است . تزئينات لنگه در با طرح هاي هندسي ستاره و چند ضلعي­هاي شش پر اجرا شده بوده است. در اطراف بقعه گورستاني بسيار قديمي قرار دارد كه قديمي ترين سنگ قبر آن داراي تاريخ 887ه.ق است.

 

گورستان" سفيد چاه"

        در مقاله " سنگ قبرهاي تاريخي سفيد چاه، كليد رمز زندگي و مرگ" آمده است: گورستان سفيد چاه، كه از سوي پژوهشكده زبان و گويش شهرستان ساري مورد مطالعه و بررسي قرار گرفته، در بخش "يانه سر" استان مازندران ‌‌‌(شهرستان بهشهر) واقع است. اين بخش محل اتصال استان­هاي مازندران، گلستان و سمنان است.    كهن­ترين سنگ مزارهاي اين گورستان به سال 830 ه .ق. باز مي­ گردد. با توجه به قدمت اين سنگ مزارها به نظر مي ­رسد اساس تاسيس اين گورستان به زمان خاك سپاري "سادات مير عمادي"،" سادات مرعشي" و ديگر پادشاهان محلي بر مي­ گردد. طرح محراب از سده چهارم هجري قمري به بعد بر سنگ مزار ها حكاكي شد. محراب به دوران ميترائيسم مكاني است كه چه پيش از اسلام و چه پس از آن، دريچه ­اي رو به سوي خدا حقيقت هستي تلقي مي­ شده است و كندن تصوير آن بر سنگ قبرها بي­ربط نيست. در مطالعه سنگ­هاي مزارسفيد چاه و منطقه­ هاي اطراف (هزار جريب) مشخص مي­ شود كه نقوش هندسي ويژه ­اي در تمام سنگ­ها حكاكي شده است. اين نقوش هندسي عبارتند از دايره، مربع و مثلث. اين تصاوير هندسي كليد رمز عناصر مهمي چون زندگي و رستاخيز پس از مرگ است. علاوه بر نقوش هندسي از عناصر نمادين ديگري نيز بسيار استفاده شده است از جمله: آينه، سرو دو كبوتر، انار و گل انار، خورشيد، چليپا و ...كه جملگي در ادبيات، عرفان و فلسفه شرق مفاهيم معنوي را در بر دارند.

دو كبوتر در آئين و فرهنگ كهن ايران نمايانگر، پيك و قاصد و در اسطوره­ هاي كهن ايران، نماد پيك ناهيد بوده است.

انار و گل انار شبيه به آتشدان مقدس است و از اين لحاظ در فرهنگ ايراني تقديس مي­ شده است و دانه­ هاي درون آن نيز ياد آور باروري ناهيد بوده است.

"چليپا "يا گردونه مهر از هزاران سال پيش در ايران همواره داراي ارزش­هاي ديني، كيفيت درمان بخشي، مفاهيم راز آميز و آسماني بوده است.

ساير نقش­ها عبارتند از شانه يك طرفه نشانه مرد بودن صاحب گور، شانه دوطرفه نشانه زن بودن، تفنگ و خنجر به معني جنگجو بودن، سرو به معناي ناميرائي، قيچي به معني قالي باف بودن، ستاره، گل و ...

مسكن در بهشهر

       بهشهر، شهري كارگري بوده و نمونه ­هاي با ارزش معماري مسكن مشابه شهرهاي ديگر استان مازندران از جمله آمل، بابل و ساري كه داراي نمونه­ هاي نسبتا" درون­گرا و در برخي موارد حياط مركزي با تزئينات چوبي و شيشه و غيره، در آن مشاهده نمي­ شود. نمونه خانه­ هاي موجود در بهشهر به خانه ­هاي روستايي استان مازندران از جمله كلاردشت و روستاي كپ مشابهت دارد.در ذيل يك واحد مسكوني دركلاردشت و سه نمونه واحد مسكوني در بهشهر به نمايش گذاشته شده است.

خانه نمونه يك

       منزل خانم ربابه علي د خت يكي از كارگران كارخانه چيت سازي، واقع در خيابان پاسداران،كه از چهار اتاق تشكيل شده، سرويس آن در گوشه حياط واقع شده است در حال حاضر يك مطبخ در گوشه ديگر حياط مشاهده مي شود كه بعدا" به آن اضافه شده است. بالكن سراسري مسقف در مقابل دو اطاق در طبقه همكف و اوّل مشاهده مي­ شود نماي ساختمان با گچ پوشيده شده و بام آن سفالي چهار طرفه كه از داخل توفال كوبي شده است. ستون­ها و پلكان چوبي داراي اندكي تزئين است. دو اتاق در طبقه همكف هر كدام داراي يك در و يك پنجره كوچك است و اتاق­هاي طبقه اوّل هر كدام داراي چهار پنجره و يك در پنجره است.

 

خانه نمونه دو

       اين خانه كه در حال تخريب بود نيز دو طبقه بوده طبقه همكف آن از چهار اتاق و يك راهرو و طبقه دوّم آن از سه اتاق و راهرو تشكيل شده است در اين نمونه راهرو ارتباط اتاق ها را تأمين مي­ كند و خانه فاقد بالكن است. سرويس آن نيز بيرون از مجموعه و در حياط قرار دارد. سقف ساختمان سفالي و چهار طرفه بوده كه از داخل توفال كوبي شده و نماي ساختمان از گچ است پله اين ساختمان چوبي نبوده و از مصالح بنايي ساخته شده و نرده آن فلزي است.در و پنجره آن از چوب ساخته شده است.

خانه نمونه سه

       اين خانه نيز دو طبقه بوده طبقه همكف آن را يك انبار بزرگ تشكيل مي ­دهد و طبقه اوّل شامل دو اتاق و يك راهرو است. بالكن يا ايوان سراسري در چهار طرف اتاق قرار دارد. اسكلت بنا از چوب وبام آن سفالي چهار طرفه است پلكان آن كه مانند دو نمونه ديگر در خارج از ساختمان و در فضاي باز قرار دارد از جنس مصالح بنايي است. ستون­ها نرده در و پنجره چوبي است سرويس در گوشه حياط است اين نمونه از نظر تعداد فضاها و ارتبا ط آنها و نيز بالكن سراسري مشابه نمونه خانه­اي است كه در كلاردشت قرار دارد و اين نشان دهنده مشابهت خانه­ هاي بهشهر به خانه­ هاي روستايي استان است.

 

نتيجه گيري:

       همانطور كه گفته شد قديمي ترين اثرباقي مانده در بهشهر غارهاي كمربند و هوتو هستند كه به دوران نوسنگي تعلق دارند، پس از آنها امامزاده­ هائي كه در روستاهاي بهشهر قرار دارند قديمي ترين بناهاي منطقه محسوب مي­ شوند كه متعلق به قرن نهم هجري قمري هستند و ويژگي معماري منطقه را دارند. مصالح عمده به كار رفته در آن­ها آجر بوده و بام آن­ها بيشتر گنبد و در برخي از نمونه ­ها از چوب بوده است. اين بناها داراي تزئينات آجري بوده و درهاي آنها داراي تزئينات چوبي نفيسي است.

       آثار معماري بجاي مانده از دوره صفوي از جمله چشمه عمارت، كاخ صفي آباد و عباس آباد با معماري امام زاده­ هاي فوق و نيز به معماري دوره قاجار كه در تكايا ديده مي­ شود ارتباطي ندارد. مصالح عمده به كار رفته در بناهاي صفوي آجر بوده و در تكايا تركيب چوب و آجر است.

       نمونه هاي معماري دوره پهلوي اول و دوم نيز در اين شهر از ويژگي خاصي برخوردار نيست شايد سقف شيب دار تنها عنصر مشترك در اين دوران باشدكه در نمونه هاي قديمي تر پوشش آن از سفال و در نمونه­ هاي جديدتر، شيرواني جاي سفال را گرفته است.

       مسكن در بهشهر از حداقل فضاها تشكيل شده و بيشتر چهار طرف باز و دو طبقه است پله ­اي در فضاي باز طبقه همكف را به طبقه اول مرتبط مي­ كند و در مقابل اتاق­ها بالكن سراسري مشاهده مي­ شود، مصالح عمده به كار رفته در آن­ها آجر و چوب و گچ بوده، بام آن­ها از سفال است، در و پنجره ­ها ازچوب بوده و در دو طرف يك در       - پنجره دو پنجره كوچك مشاهده مي­ شود. رعايت تقارن در پلان و تقارن نسبي در نما و جدا بودن تاسيسات از محل زندگي از ويژگي­هاي معماري مسكن بهشهر است در اين معماري، تزئين جائي ندارد و تنها در بعضي از نمونه­ ها مختصر تزئيني در نرده ­هاي چوبي مشاهده مي­ شود.

منابع مورد استفاده:

  1. راهنماي برنامه ريزي سفر در استان مازندران،روح الله اسحقي و محمد رضا شيدفر، سازمان ايرانگردي و جهانگردي مازندران،چاپ اول شهريور 1380
  2. شناخت شهر هاي ايران، عبدالحسين سعيديان، انتشارات علم و زندگي چاپ اول 1379
  3. وجه تسميه شهر هاي ايران،حسين توكلي مقدم ،جلد اول،نشر ميعاد،چاپ اول1375
  4. باغ هاي ايران و كوشك هاي آن،دونالد نيوتن ويلبر،ترجمه مهين دخت صبا،شركت انتشارات علمي و فرهنگي، چاپ چهارم 1385
  5. از آستارا تا استارباد مجلد پنجم،آثار و بناهاي تاريخي،مازندران شرقي (بخش دوم)دكتر منوچهر ستوده، انجمن آثار ملي چاپ دوم بهار1375
  6. دائره المعارف بناهاي تاريخي ايران در دوره اسلامي/2 بناهاي آرامگاهي،پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامي، حوزه هنري چاپ دوم 1378
  7. http://www.fakouhi.com/node/875
  8. گزارش طرح جامع بهشهر ،مهندسين مشاور زيستا،1380
  9. فهرست بناهاي تاريخي و اماكن باستاني ايران،نصرت الله مشكوتي،اولين نشريه سازمان حفاظت آثار باستاني ايران ،چاپ اول1349
  10. باغ ايراني،حكمت كهن ،منظر جديد،انتشارات موزه هنر هاي معاصرتهران/موسسه توسعه هنر هاي تجسمي،چاپ اول ،1383
  11. باغ هاي ايران، غلامرضا نعيما،انتشارات پيام ،1385