33- مسكن در بافت قديم شهر بابل

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات عمومی

Demo Image

 زهره بزرگ نیا

 

مسكن در بافت قديم شهر بابل


چاپ شده در:نشریه معمار شماره39

مهرماه و آبان1386

در بافت قديم شهر بابل تعدادي واحد مسكوني داراي ارزش معماري و تاريخي وجود دارد و در جوار آنها واحدهاي مسكوني ساده¬اي قرار گرفته كه همگي نشان دهنده نحوه زيست اقشار مختلف ساكن اين شهر است در اين گزارش 7 واحد مسكوني مورد بررسي قرار گرفته است.

منزل آقاي ضيايي

اين خانه در محله باقر ناظر و در نزديك تكيه باقر ناظر قرار دارد. طبقه همكف ساختمان داراي دو سمت شمالي و جنوبي است و به بخش خدمات اختصاص يافته است. اتاق چال كرسي، دو انبار كه يكي از آنها در حال حاضر به آشپزخانه تبديل شده است و آبدارخانه در گوشه شمال غربي زمين ساخته شده و در حال حاضر مرغداني است. دو ايوان تابستاني و يك توالت در جنوب زمين قرار دارد و حمام بعداَ به آن اضافه شده است، اين دو ايوان تابستاني كم عمق بوده و رو به شمال دارند. حياط خلوت سراسري در شمالي¬ترين قسمت زمين و تقريباَ در سراسر عرض آن بنام نفس كش قرار گرفته است.

انبار وسطي در زير پله طبقه اول قرار دارد سطح طبقه همكف حدود سي الي چهل سانتيمتر از كف حياط گودتر است. شش پله حياط را به ايوان طبقه اول ارتباط مي¬دهد و دو اتاق با طاقچه¬هاي متعدد در دو طرف ايوان واقع هستند اتاق غربي سه دري است .مصالح عمده آن آجر و گچ و سقف آن تير چوبي است پوشش روي بام از سفال و در و پنجره چوبي است . كتيبه بالاي سه دري داراي سه قوس سه مركز پاتوپا است و تزئينات آجري مختصري در آن مشاهده مي¬گردد. حوض هشت ضلعي كم عمقي در وسط حياط ساخته شده است.

مدول يك ايوان و دو اتاق كه در اكثر واحدهاي مسكوني در نقاط مختلف ايران مشاهده مي¬گردد در اين بنا نيز رعايت شده است. اين ساختمان داراي محور تقارني است كه از وسط پلكان عبور مي¬نمايد (به غير از پنجره¬ها) بقيه قسمتها نسبت به محور، متقارن است. اين تقارن در فضاهاي داخلي نيز مشاهده مي¬گردد، مثلاَ در ايوان نيز تقارن نسبت به در ورودي هر اتاق مشاهده مي¬گردد. اتاق سمت شمال غربي و ايوان، پنجره¬هايي رو به شمال داشته و كوران دارند.

منزل آقاي طبرستاني

اين خانه در محله طاقداربن و در انتهاي كوچه بن بستي واقع است. در طبقه همكف اين خانه نيز بخش خدمات قرار گرفته است كه شامل آشپزخانه، صندوق¬خانه، انبار و توالت است. قسمتي از انبار بعداَ به حمام تبديل شده و يك توالت و يك اتاق نيز به آن اضافه شده است. اين خانه نيز داراي نفس¬كش در شمال شرقي زمين است كه پلكاني در آن به اتاق طبقه اول ارتباط مي¬يابد.

طبقه اول نيز از ايوان و دو اتاق (مدول معمول) و يك صندوق¬خانه در انتهاي ايوان تشكيل شده است. اين ساختمان نيز داراي محور تقارني است كه از وسط پلكان طبقه اول عبور مي¬نمايد و به غير از پنجره¬هاي طبقه اول كه در يك اتاق (دم¬دستي ) سراسري و در اتاق ديگر (اتاق مهمان) چهار دري است در بقيه قسمت¬ها تقارن رعايت شده است. 8 پله حياط را به ايوان مرتبط مي-كند.

مصالح عمده آن آجر و سقف آن تير چوبي با پوشش سفال است. روي ديوارها هم طاق نمايي چوبي با پوشش سفال مشاهده مي¬شود. ساختمان داراي تزئينات مختصر آجري است. ديوار حياط با جرز آجري و پوشش گچ است كه با قوس تزئين شده است. در هر ديوار اتاق نيز تقارن مشاهده مي¬گردد. (نقشه شماره بيست و شش)

منزل مجاور منزل آقاي طبرستاني

اين خانه در محله طاق دار بن و در جوار منزل آقاي طبرستاني واقع است. اين خانه داراي دو بخش است بخش اصلي دو طبقه است و از مدول يك ايوان و دو اتاق تبعيت كرده و بخش دوم كه باريكه سازي است احتمالاً در مراحل بعدي به خانه افزوده شده است. مصالح عمده آن آجر و سقف آن تير چوبي با پوشش سفال است.

منزل آقاي خليل رحماني

اين بناي قديمي و مفصل در محله طاقداربن قرار دارد. حياط آن بصورت مركزي بوده و در چهار طرف آن ساختمان مشاهده مي¬گردد. قسمت اصلي خانه در شمال زمين ساخته شده كه از مدول سه اتاق و دو ايوان تشكيل شده است. اتاق وسطي كه تالار ناميده مي¬شود داراي شاه-نشين و دو گوشوار است. اين تالار در سمت جنوب در و پنجره ندارد ولي در سمت شمال داراي ارسي است.

طبقه همكف چهار پله از حياط مرتفع¬تر است و در زير آن زيرزمين قرار دارد، كه انباري و ذغال-داني است. نفس¬كش سراسري در شمال زمين رعايت شده و كليه فضاها از دو سمت با بيرون در ارتباطند و كوران دارند (اتاقها، تالار و شاه¬نشين و گوشوار).

سه ايوان تابستاني با ورودي¬هاي زنانه مردانه در جنوب زمين ساخته شده و رو به شمال دارند و هر كدام سه پله از حياط ارتفاع دارند. دو مهتابي در شرق و غرب حياط مشاهده مي¬گردد.

رعايت تقارن نيز از اصول اين بنا مي¬باشد (در پلان و در نما) دو حوض و يك چاه آب در وسط حياط قرار دارد و چهار باغچه در چهار گوشه آن ساخته شده است. ورودي اين بنا نيز بصورت دالان است.

طبقه اول آن كه بوسيله دو پلكان در انتهاي دو ايوان با طبقه همكف مرتبط مي¬گردد، دو قسمت شامل يك اتاق و يك صندوق¬خانه است. سقف تالار دو طبقه ارتفاع دارد. مصالح عمده اين ساختمان نيز مانند دو خانه قبلي آجر، تير چوبي و سفال مي¬باشد. تيرهاي چوبي خراطي و تزئين شده هستند.

دو اتاق طبقه همكف سه دري هستند و در طبقه اول پنجره بصورت سراسري يك تكه و با دو طرح متفاوت مي¬باشد. بر تقارن هر فضا با تعداد تاقچه¬ها و پنجره¬ها تأكيد مي¬شود. ديوار نفس¬كش از يازده طاق نماي آجري تشكيل شده كه كتيبه آن داراي مختصر تزئينات آجري است. نماي ديوار از سمت كوچه نيز با طاق نماهايي تزئين شده است. پوشش كف، آجر فرش و در و پنجره¬ها چوبي است. عمر اين ساختمان بنا به اظهارات ساكنين حدود 200 سال است.

منزل آقاي حسن پور (برداشت از زندگي جديد – كالبد قديم)

اين خانه در محله نقيب¬كلا قرار دارد. طبقه همكف آن از دو اتاق (سه دري) يك آشپزخانه و توالت و حمام تشكيل شده است. يك حياط سراسري بنام نفس¬كش در قسمت شمال خانه قرار دارد. پلكاني يك طرفه حياط اصلي را به ايوان طبقه اول مرتبط مي¬كند دو اتاق سه دري و يك اتاق كوچك دو دري در طبقه اول مشاهده مي¬شوند. اتاقهاي طبقه اول همگي داراي كوران هستند. يكي از اتاقهاي طبقه همكف فاقد كوران است كه به آشپزخانه مرتبط است. طبقه همكف در زمستان و طبقه اول در تابستان عملكرد اصلي را دارا هستند.

اتاق¬هاي طبقه همكف ارتفاع كوتاهي دارند و قسمت شيشه¬خور در پنجره¬ها كوچك است. يكي از اتاق¬هاي طبقه اول پنجره سراسري مسطح دارد و اتاق ديگر كه سه دري است با نعل درگاه قوسي شكل ساخته شده است. ورودي يا پلكان كه در محور خانه قرار دارد با يك قوس بزرگ پوشيده شده است. سقف اين بنا چوبي و با پوشش سفال است. نماي ساختمان آجر قرمز با بندكشي سفيد است.

سردر ورودي داراي آجر كاري با نقش خفته و راسته است. تركيب آجر و گچ جلوه خاص به بنا داده، كفسازي خانه عوض شده و در حال حاضر با موزائيك فرش شده است. اين خانه از مدول يك ايوان و دو اتاق تبعيت مي¬كند. مساحت اين خانه حدود 216 مترمربع است. اين بنا به دوره قاجار تعلق دارد. (نقشه شماره بيست و هفت)

منزل آقاي نجفي (برداشت از زندگي جديد – كالبد قديم)

اين خانه نيز در محله نقيب كلا قرار دارد تصوير اين خانه با پلان آن تفاوت دارد به علت متروكه بودن آن امكان تحقيق ميسر نگرديد پلان خانه از ايوان و پلكاني در ميان و دو اتاق در هر طرف حكايت مي¬كند كه در طبقه اول بجاي چهار اتاق سه اتاق به مجموعه افزوده شده است. ولي در نما حدفاصل دو اتاق سمت راست ديوار حياط كشيده شده است ضمناَ پنجره اتاق همجوار همباد نماي ساختمان است و در طبقه اول داراي بالكن است در حالي كه پنجره-هاي قسمت¬هاي ديگر خانه تو نشسته است و مقابل اتاقها ايواني وجود ندارد. فقط در مقابل دو سه دري يا هره چوبي نصب شده است.

در زير طبقه همكف زيرزمين قرار دارد كه به حياط ارتباط دارد.

پلكاني شش پله حياط را به ايوان مرتبط مي¬كند هلالي شكل و جنبه تزئيني آن قوس است. سردر ورودي قوس تزئين كند ابر و قوس نعل درگاه پنجره¬ها كماني و هلالي است. پنجره ايوان در طبقه اول ارسي با شيشه رنگي است. كل پنجره¬ها داراي تزئينات چوبي و بخشي از آن داراي شيشه رنگي است. سقف بنا از چوب با پوشش سفال است و نماي ساختمان آجر قرمز با تزئينات رنگي و بندكشي سفيد است. در دو طرف پلكاني كه به حياط مرتبط است روي ديوار در درخت سرو بزرگ و مرتفع در حد دو طبقه ساختمان كه رأس آن خورشيد قرار دارد نما را مزين نموده است. كف حياط از آجر قناس فرش است. مساحت اين خانه حدود 347 مترمربع است. اين بنا به دوره قاجار تعلق دارد. (نقشه شماره بيست و هشت)

منزل آقاي كاشاني (برداشت زندگي جديد – كالبد قديم)

اين خانه در محله اجابن قرار دارد . و از مدول سه اتاق و دو ايوان تبعيت كرده است. در طبقه همكف آن آشپزخانه، دو پستو و دو اتاق قرار دارد و طبقه اول بوسيله دو پلكان يكطرفه به طبقه اول مرتبط مي¬شود اتاق واقع در وسط ساختمان داراي پنجره ارسي است.

خانه داراي دو حياط است و حياط شمالي آن بزرگتر از نفس¬كش در ساير واحدهاست. نماي ساختمان و ديوارهاي آن آجر قرمز با تزئينات و بندكشي سفيد است. نقش سرو در جرزهاي ديوار حياط و نيز در دو طرف پلكان بصورت بسيار كشيده و دو طبقه نقش شده است.

تزئينات چوبي و نقش اژدها و خورشيد در سرستونهاي اين واحد مسكوني مشابه كيجاتكيه و ساير تكاياي شهرستان بابل قابل توجه است. پوشش سقف از چوب و سفال و پوشش كف آجر فرش است. مساحت اين خانه حدود 800 متر مربع است. اين بنا به دوره قاجار تعلق دارد . (نقشه شماره بيست و نه)

به غير از نمونه¬هاي فوق منزل آقاي اوصياء و منزل آقاي جهانيان نيز مورد بررسي قرار گرفت اين دو نمونه جديدتر از 7 نمونه قبلي هستند ولي هر دوي آنها نيز داراي سقف چوبي با پوشش سفال ولي منزل آقاي اوصياء و منزل آقاي اوصياء در سمت شمال زمين ساخته شده و داراي بازيكه سازي در سمت جنوب است. قسمت شمالي دو طبقه و داراي زيرزمين است و قسمت جنوبي يك طبقه است منزل آقاي اوصياء در محله پنجشنبه بازار قرار دارد و پلان آن از همان مدول سه اتاق و دو ايوان تشكيل شده است.

يكي از ايوانها از ورودي مستقيماَ به حياط راه دارد و دومي توسط پله با حياط مرتبط مي¬شود. دو بالكن سرپوشيده در مقابل ايوانهاي طبقه اول ساخته شده است. نماي اين ساختمان همانطور كه گفته شد آجر قرمز، پوشش سقف تير چوبي و سفال است كه در قسمت زيرين تخته كوبي شده و اسكلت سقف از داخل اتاقها مشاهده نمي¬گردد. فضاهاي طبقه همكف تنها به سمت حياط پنجره دارند و فاقد كوران هستند. ولي اتاقهاي طبقه اول همگي داراي كوران بوده و بسمت كوچه پنجره دارند. دو بالكن مقابل ايوان در سمت كوچه نيز تكرار گرديده است و دست انداز آنها داراي تزئينات مشابهي است.

فضاهاي خدماتي در سمت جنوب زمين ساخته شده¬اند. حوض كوچك و چاه آبي در مجاورت آن در گوشه شمال شرقي حياط ديده مي¬شود. پوشش كف از آجر مربع شكل مي¬باشد. در و پنجره¬ها چوبي است.

جمع بندي

سقف

سقف كليه واحدهاي مورد بررسي شيبدار اكثراً چهار كله بوده و مصالح مصرفي آن چوب با پوشش سفال است كه از داخل مسطح و به اشكال مختلف تخته كوبي شده است. در بعضي از نمونه¬ها تيرچه¬هاي سقف ديده مي¬شود و در بعضي ديگر سقف كاملاً صاف است. سرستون-هاي چوبي منزل آقاي خليل رحماني و آقاي كاشاني داراي تزئينات چوبي است.

مصالح

مصالح عمده بنا آجر قرمز است كه بندكشي سفيد دارد و نماي اصلي ساختمانها را تشكيل مي دهد. بعضي از نمونه ها داراي سكل سنگي هستند ولي اكثراً فاقد سكل هستند و نم تا ارتفاع يك متر و بيشتر آجرها را پوسانده است. در و پنجره¬ها داراي تقسيمات زياد است، نرده-هاي محافظ پنجره¬ها فلزي و نقش¬دار است. در بعضي از نمونه¬ها پنجره چوبي دو جداره است كه يكي داراي شيشه خور و ديگري فاقد آن است.

پوشش كف

از نمونه¬هاي مورد بررسي سه نمونه به اقشار مياني و بقيه به اقشار مرفه تعلق دارد و پوشش كف در سه نمونه فوق بعداَ سيماني شده ولي خانه¬هاي مربوط به اقشار مرفه همه آجر فرش و بعضي قناس فرش است.

منزل آقاي جهانيان بعداَ موزائيك شده است. در سه نمونه از جمله منزل آقاي خليل رحماني، منزل آقاي اوصياء در كنار حوض چاه آبي قرار دارد حوض و چاه حدود cm 70 از كف حياط بلندتر است.

تركيب فضاها

فضاي خانه¬ها اكثراً از اتاق، ايوان، پستو و آشپزخانه تشكيل شده است كه در بعضي از نمونه-ها به علت داشتن سه در پنجره اتاق، سه دري ناميده شده است.

شش نمونه از خانه هاي مورد بررسي داراي پلان مشابه بوده و از مدول يك ايوان و دو اتاق يا دو ايوان و سه اتاق تبعيت كرده¬اند و تنها منزل آقاي خليل رحماني است كه ضمن رعايت مدول فوق داراي تالار و شاه نشين و گوشوار است كه پلان تيپ خانه¬هاي كويري است پلان اين خانه داراي حياط مركزي است و سه طرف حياط با مهتابي و ايوان تابستاني محصور شده است.

نحوه استقرار ساختمان در حياط

همه نمونه¬ها داراي فضايي به نام نفس كش است كه كوران اتاق¬ها را تأمين مي¬كند اكثر نمونه¬ها يا داراي زيرزمين هستند و يا طبقه همكف آنها كمي از سطح حياط پائين تر يا كاملاَ هم سطح حياط است و در كليه نمونه¬ها سقف طبقه اول از طبقه همكف رفيع¬تر است. معمولاَ اتاق هاي طبقه همكف كوران ندارند. آشپزخانه در طبقه همكف و در واحد وسط (زير ايوان) ساخته مي¬شده است. اتاق ها بوسيله ايوان بهم مرتبط مي¬گردند و افزوده شدن اتاق موجب طويل¬تر شدن بنا مي¬گردد و توسعه خانه خطي است كه دليل آن نياز اتاق ها به كوران است.

از نمونه¬هاي مورد بررسي منزل آقاي خليل رحماني داراي حياط مركزي، منزل آقاي جهانيان بصورت كلاه فرنگي، منزل آقاي كاشاني و حسن پور متمركز و بقيه نمونه¬ها داراي باريكه سازي هستند.

ورودي¬ها

ورودي¬ها معمولاً با سرپوش يا سايبان سفالي خود را به نمايش مي¬گذارند در اكثر نمونه¬ها ورودي داراي تزئينات آجري است و سر در آن قوسي شكل است و از قوس¬هاي زينتي در آن استفاده شده است. مانند هلالي، كماني، سه مركز پا توپا، خنچه پوش تخت، تيزه دار و ابرو.

نما و تزئينات آن

نماي خانه¬هاي اقشار مرفه همه¬گي از آجر قرمز با بندكشي سفيد است. كه در سردر ورودي¬ها، قاب پنجره¬ها و كتيبه بالاي درها داراي تزئينات آجري است.

نما از نظم خاصي برخوردار است هر چند تقارن در آن صددرصد رعايت نگرديده است. معمولاَ پلكان در محور نما قرار دارد و تاق آن با قوس تزئين شده است. پله¬ها گاهي داراي تزئين بوده و دست انداز زينتي دارند. دو اتاقي كه در دو طرف پلكان قرار دارند معمولاً يكي داراي پنجره سراسري و ديگر سه دري يا چهاردري است اجزاء نما داراي تفاوت است. بعضي از اتاقها داراي پنجره ارسي است سه نمونه از نمونه¬هاي مورد بررسي پنجره¬ها داراي تزئينات و شيشه رنگي هستند. سقف سفالي كه معمولاَ چهار كله است بر نظم و تقارن حجم مي¬افزايد.

روي نما بغير از تزئينات آجري با رنگ سفيد و سياه تصاويري نقاشي شده است كه رايجترين آن نقش سرو است كه به اشكال مختلف صاف و خميده ديده مي¬شود.

نعل درگاه پنجره¬ها در بعضي از نمونه¬ها قوسي است و از قوس كماني بيشتر استفاده شده است.

نقش¬هاي آجري رايج دارگل چهارتخمه، پنج دانه، خارماهي و خفته و راسته است كه به تناسب وضعيت اقتصادي خانوار به اين نقش¬ها افزوده مي¬شود. ديوارهاي داخلي (داخل اتاقها) داراي طاقچه و اكثراَ داراي رف هستند. از خصوصيات بارز معماري مسكن در شهر بابل وجود پنجره-هايي است كه در طبقه اول بسمت كوچه باز مي¬شود و يا پيش آمدگي اتاق در كوچه كه در منزل آقاي راشدي در محله پير علم نمونه آن قابل رؤيت است و از خصوصيات بارز معماري اين شهر محسوب مي¬گردد و معماري نيمه برون گرا را مطرح مي¬نمايد.

در پايان نمونه هائي از نماها مورد تحليل قرار گرفته و قوس ها و تقسيمات داخلي معرفي شده است .