خطا
  • ایراد در بارگذاری اطلاعات خوراک

52- بازار قيصريه و باغ نشاط لار

Demo Image

 زهره بزرگ نیا
چاپ شده در: نشريه"معمارشماره 67
تاریخ انتشار:خرداد و تیر 1390

       شهرستان لارستان در جنوب خاوري استان فارس وشهر لار در 380 كيلومتري جنوب خاوري شيرازقرار داشته با وسعت 18809كيلومتر مربع وسيع ترين شهرستان استان بوده و حدود 24 درصد مساحت كل استان را شامل مي­ شود كه ارتفاع آن از سطح دريا 900 متر است. لارستان از شمال به زرين شهر و جهرم و فيروزآباد و از شرق و جنوب شرقي به بندر عباس و بندر لنگه و از جنوب غربي و غرب به لامرد محدود است. لارستان از 7بخش به نام هاي مركزي، اوز، بيرم، گراش، بنارويه، مركزي، صحراي باغ و جويم تشكيل شده است. جمعيت لارستان در سرشماري سال 1385 برابر با 229248 نفر و جمعيت شهر لار مركز شهرستان، برابر با 54688 نفر بوده است.

       در كتاب بازار قيصريه لار آمده است: شهر لار كه  تا اوايل دهه1340 تنها مكان شهري شهرستان لار به شمار مي رفت، هسته مركزي سازماندهي سياسي– اداري و محل تمركز فعاليت ها و منافع اقتصادي حوزه نفوذ وسيع خود بود. حوزه نفوذي كه نه تنها در برگيرنده سكونت گاه ها و فضاي روستائي شهرستان لار است ،بلكه به سبب سابقه تاريخي، فراتر از آن يعني قلمرو لارستان كهن را در چارچوب مناسبات فرهنگي، روابط اقتصادي و حتي در مواردي سياسي قرار مي­داد. نحوه استقرار شهر لار در شمال خليج فارس و حوزه اقتدار خويش به گونه اي بوده كه از طريق بندرگاه ­ها، به ويژه بندر گاه هاي شمالي خليج فارس در يك نظام مناسباتي با ديگر شهرها و نواحي عمده اقتصادي فلات ايران و شهرهاي جهان قرار مي گرفت. دقيقاً به دليل موقعيت شبكه وسيعي از راه هاي كاروان رو قديمي به طرف بنا در و دروازه هاي مهم تاريخي ايران چون سيراف، هرمز و حتي بنادر كنوني همانند لنگه، عباس يا بنادر كوچكي چون كنگ، شيو يا مغان و... از آن منشعب مي شدند. با ورود گسترده اروپائيان به ايران در آغاز حكومت صفويه (906ه.ق و ابتداي سده 1600م) و اهميت يافتن بيشتر تنگه هرمز، جزيره هرمز، بندر لنگه و... لارستان و شهر لار نيز جايگاه اقتصادي و سياسي مهم تري يافت. راه­هاي واقع در اين خطه، به ويژه راه هرمز– بندر عباس به لار و از آنجا به شيراز و نهايتاًاصفهان (پايتخت)، شاهرگ اقتصادي ايران شد. در اين برهه از تاريخ، با وجود فشارهاي سياسي و نظامي از سوي دولت صفويه، شهر لار، به سبب موقعيت جغرافيايي ­اش، همچنان جايگاه اقتصادي خود را حفظ كرد، به گونه اي كه يكي از راه هاي ابريشم جهان از اين شهر عبور مي كرد و برخي شركت هاي بزرگ خارجي به ويژه هلندي ها نمايندگي خود را در آن برپا كردند. تاورنيه در اين خصوص مي نويسد: هلندي ها مجبورند كه در لار خانه داشته باشند، براي اين كه بارهاي ابريشمشان كه از اصفهان مي­ آمد در آن جا بايد پايين آورند و شترها را عوض كنند.

       مردم لارستان را بايد از مشهورترين و موفق ترين بازرگانان جنوب ايران به شمار آورد. بازارهاي سنتي اوزي، بستكي، لاري، عماددهي، خوري، گراشي و خنجي در دبي، ابوظبي، قطر و كويت اكنون نيز داراي اعتبار و رونق خاصي است.

       مهم ترين عامل پيوستگي و وحدت قومي در لارستان، زبان آن است و اين زبان بازمانده لهجه پهلوي اشكاني بوده و دو هزار سال است كه در اين منطقه رواج دارد.

       لارستان كهن داراي يك سلسله پادشاهان محلي بوده كه بنا به روايات تاريخي نخستين آنان گرگين ميلاد فرزند كيخسرو پادشاه ايران است. احتمالا گرگين ميلاد همان مهرداد اول اشكاني است.

       از بناهای تاریخی شهر لار قلعه قدمگاه و اژدها پيكر، آسياب، مقبره مادر نادر، گنبد سبز، چهارطاق، مسجد جامع، كاروانسراي قديمي و گلشن وعبدالله، مقبره پير پنهان، بركه آب فروشان و مسگري، پل شاه عباسي، مقبره مير حمزه و شيخ نخبه و.... را مي توان نام برد. در اينجا به معرفي بازار قیصریه، باغ نشاط و بنای دهن شیر مي پردازيم.

 

بازار قيصريه لار:

       در كتاب بازارهاي ايراني در باره قيصريه آمده است:

       واژه قيصريه از كلمه لاتيني كايسارئا به معني بازار شاهي مشتق شده است در بعضي از منابع اشاره شده كه واژه قيصريه با كلمه قيصر يا سزار مربوط بوده است. در ايران به فضايي قيصريه گفته مي شود كه از لحاظ خصوصيات معماري به يك راسته فرعي، دالان يا تيمچه ودر موارد معدودي به يك سرا شبيه بود، اما از لحاظ كاركردي غالباً به عرضه كالاهاي لوكس و گرانبها و به ويژه برخي از انواع منسوجات عالي اختصاص داشت، به همين سبب فضاي قيصريه ها به هر شكل كه بود، يك يا چند در ورودي داشت كه در هنگام شب آن را مي بستند. در اصفهان نمونه هايي از اين نوع قيصريه ها وجود داشته است.

        بازار قيصريه لار احتمالاً به دوران اوليه اسلامي تعلق دارد. ابن بطوطه جهانگرد مغربي در اوايل سده هشتم هجري قمري از وجود بازار لار ياد كرده است. سيلوا فيگوئرا سفير اسپانيا در دربار شاه عباس كه درسال 1027 هجري قمري از لار عبور كرده در باره بازار لار نوشته است:

       اين بازار از خارج يك مكعب كامل است. ديوارهاي بسيار بلند دارد كه از سنگ بسيار سخت و بسيار سفيد ساخته شده .... در هر پهلوي ساختمان دري بزرگ هست و هر در نگهباني دارد. اين درها به كوچه بازارهاي زيبايي باز مي شوند كه هر يك از آنها به وسط بنا ختم مي شود .... روي اين چهارسوق گنبدي بسيار بلند ساخته اند با پنجره هايي گرداگرد آن كه نور از آنها به همه ا طراف درون گنبد مي تابد. زير هر يك از طاق هاي پيوسته بدين گنبد ها نيز چهار بازارچه است، چنانكه در اين  مجموعه 20 بازار و بازار چه وجود دارد.

       بازار قيصريه در دو رشته شمالي- جنوبي و خاوري- باختري است که در مكان برخورد آنها چهار سوق وسيعي به شكل هشت گوش به وسعت 5/13 در 5/13متر ساخته شده و ترکيب بي نظيري را بوجود آورده که در ميان بازارهاي ايران منحصر بفرد است و جالب ترين قسمت بازار محسوب مي گردد. دورتا دور چهارسوق، غلام گردشي به عرض 3/4متر، با مغازه هايي در طرفين آن تعبيه كرده اند اين چهارسوق با گنبدي از سنگ تراشيده شده ميخكي پوشش يافته است.

       معماري اين بازار نمونه اي براي ساختن ساير بازارهاي قديمي ايران بوده و از روي طرح اين بازار، بازارچه بلند اصفهان و بازار وکيل شيراز بنا شده است.

       با توجه به گرمسير بودن اين منطقه، ارتفاع طاق هاي ضربي بازار قيصريه به گونه اي طراحي شده که در ساير بازارهاي قديمي ايران ديده نمي شود، بر روي طاق ضربي چهار سوق بادگير (خيشخان) ساده اي زده اند که تهويه بازار از آن جا صورت مي گيرد. ارتفاع طاق ضربي چهار سوق به 18متر مي رسد.

       در طبقه بالاي دكان­هايي كه روبه چهارسوق دارند بر روي ديوارها بقاياي نگاره هايي ديده مي شود، شامل كاروان شتر، اسب سواري با تفنگ، نبرد رستم و ديو سپيد، شكار در حال دويدن، سگ شكاري و نقش سرو كه برخي سياه قلم و برخي ديگر رنگي هستند. متاسفانه اين نگاره ها در معرض خطر نابودي قرار دارند.

       عمده مصالح بكار رفته در بناي بازارسنگ هاي تراشيده است كه اين ويژگي، آن را از ديگر بازارهايي كه عمدتاً از آجر ساخته شده، متمايز مي سازد، ديگر مصالح خشت، آجر، گل و پوشش گنبدها ونماي ديوارها ازبيرون كاهگلي و از داخل گچي است.

دركتاب دائره المعارف بناهاي عام المنفعه در باره بازار قيصريه لار آمده است:

       يكي از كهن ترين و ارزشمندترين بازارهاي تاريخي ايران بشمار مي رود. در (فارسنامه ناصري) (تاليف1314ه.ق) در خصوص اين بازار آمده است: .... و اكنون از آثار ملوك گرگيني (حاكمان محلي لار قبل از دوره صفويه) در شهر لار مسجد جامع چاربازار مشهور به قيصريه است كه ديوارو طاق هاي داخلي و خارجي آنها را از گچ خالص و سنگ تراشيده منبت و مقرنس ساخته اند وچندين مرتبه آن را تعمير نموده اند و در سال 1015حاجي قنبر علي بيك ذوالقدر جهرمي، وزير خطه لار، قيصريه را تعميري لايق نمود .... كتيبه تاريخي مربوط به اين بازسازي در قسمت زيرين گنبد بزرگ چارسوق نصب شده است. متن كتيبه اشعاري به تاريخ 1014ه.ق و شامل نام پادشاه وقت (شاه عباس) و نام باني بنا (قنبر علي بيك)، نام استادكار (استاد نورالدين محمد) ونام بنا (احمد سپاه) است.

       رشته شمالي- جنوبي بازار حدود 124متر طول دارد كه ازمحله­ هاي شمالي و قديمي شروع و درميدان جديدالاحداث لار ختم مي شود. رشته خاوري–باختري نيز حدود 118متر طول داشته و رشته شمالي- جنوبي را قطع مي ­كند. بخش شمالي 14زوج، بخش جنوبي 13 زوج و بخش خاوري-باختري هركدام 13 زوج مغازه وسيع دارد. مغازه ها رد اصل هركدام ايواني به دهانه 3متر در جلو داشته كه بعدها عمدتاً به فضاي مغازه افزوده شده است.

       كف خيابان و ميدان جنوبي از كف بازار بلندتر است و توسط پلكان سنگي بدان راه مي يابند. در كنار بازار سراها و تيمچه هاي مربوط به دوره صفويه و بعد از آن قرار گرفته است.

       مجموعه بازار قيصريه در دوره اخير تعمير و مرمت شده و به شماره 315 به ثبت تاريخي رسيده است.

       درصفحه بعد به ­ترتيب نقشه بازار، برش از چهارسوق و نقشه چهارسوق باجزئيات بيشتر به ­نمايش گذاشته شده ­است.

دهن شير:

       اين اثر به شماره 12703 به تاريخ 19/5/1384 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است كه یکی از بناهای زیبا و قدیمی لار بوده و در شرق قسمت ورودی بازار، در مجاورت پیر پنهان ساخته شده است. پیش اتاقکی کوچک دارد که پله های سراشیبی با عرض 20/3 متر آن را به طرف پایین کشانده است. راه پله که 80/12 متر طول دارد دارای برش های رو به بالابوده. این بنا مربوط به دوره صفویه است.

 

باغ نشاط لار

       اين باغ در ضلع شمالي خيابان ساحلي و پل شاه عباسي و در شمال باختري شهر لار، در ميان فضاي سبز قرار گرفته و مقر حكومتي لار ازدوران صفويه به بعد بوده، كه علي خان لاري حاكم لارحدود يك قرن و نيم پيشتر، آن را دوباره ساخته و ارگ ايالتي لار قرار داده بود اين بنا دوبار بر اثر زلزله ويران شده و شامل خلوت خانه، ديوان خانه، فراش خانه، توپ خانه و قورخانه بوده است. مساحت اين باغ حدود يك هكتار بوده و پوشيده از درختان كنارو نخل است. عمارت اصلي در سه طبقه بنا شده و ارتفاع ايوان آن 2/5 متر است. براثر وقوع زلزله هاي متعدد از طبقه اول اين بنا جز چند طاق چيزي باقي نمانده اما دو طبقه ديگر نسبته سالم مانده است.

       طبقه هم کف نيز از داخل حياط با چند پله در دو طرف به ايوان اصلي و باشکوه بنا متصل مي شود که مهمترين و شاخص­ترين قسمت بنا است و گچ بري هاي زيبا با نقوش گل و گياه و پرندگان در بدنه سقف ايوان مشاهد مي شود.

       طبقه زيرزمين داراي سه اتاق است که اتاق مرکزي درست زير ايوان اصلي بنا قرار دارد و از بالا با يک هشت گوش روشن مي شود و اين طبقه هم اکنون موزه آثار مردم شناسي لارستان است.

حمام باغ نشاط

       در بخش شمالي باغ حمام آن قرار دارد كه احتمالاً به دوره افشاري تعلق دارد. فضاي داخلي حمام داراي فضاي سر بينه، ميان در، گرم خانه، تون و خزينه است و گنبد رختکن و گرم خانه بر روي ستون هاي پيچيده قرار دارد و نيز بر ديوارهاي آن نقوش تزييني و خطوط نستعليق ترسيم شده است. حمام از سنگ ساخته شده و تزئينات آن نيز از آهك است. اين باغ در تاريخ 17/5/ 1382 با شماره 973 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده و هم اكنون به موزه تبديل شده است.

منابع مورد استفاده:

-  لارستان، دكتر محمد باقر وثوقي، از ايران چه مي دانم؟/20دفتر پژوهش هاي فرهنگي 1380

-  شناخت شهرهاي ايران، عبدالحسين سعيديان، علم و زندگي چاپ اول 1379

-  بازارهاي ايراني، حسين سلطانزاده، از ايران چه مي دانم؟/11دفتر پژوهش هاي فرهنگي چاپ اول 1380

-  لارستان، محمد ابراهيم پلمي- سيماعلويه، اداره ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري لار 1388

-  سيماي ميراث فرهنگي فارس، اداره كل آموزش، انتشارات و توليد فرهنگي، ويراستار فرامز طالبي، تابستان 1381

-بازار قيصريه لار،دكتر محمد حسن ضياء توانا،نشر ني ،چاپ اول 1380

 

Gallery Icon

گالری عکس

Weather Icon

آب و هوا

Contact Icon

تماس