55- قوام الدين و غياث الدين شيرازي معماران معروف دوره تيموري

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in مقالات صفحه نخست


Demo Image

زهره بزرگ نیا
چاپ شده در:نشریه "معمار"شماره 72
تاریخ انتشار: فروردین و اردیبهشت 1391


        چندي پس از مرگ امير تيمور گوركاني در سال 807 هجري قمري، فرزندچهارم (كوچك ترين فرزند)او شاهرخ بهادر ميرزا كه در زمان حيات پدر در خراسان حكومت مي كرد جانشين اوشدوپايتخت را از سمرقند به هرات برد و بمدت 42يا 43 سال فرمانروائي كرد.شاهرخ كه چون پدر درنده خوي نبودتا حدودي به تعمير خرابي ها پرداخت و كارگاه نقاشي برپا كرد و مصور سازي متون تاريخي را در پيش گرفت.

 

 

        شاهرخ در سال 790 هجري قمري گوهرشاد آغا يا گوهر شاد بيگم كه بانوئي ادب دوست و هنرپرور و فرزند غياث الدين ترخان ازبزرگان آن دوران بود را به همسري گرفت و او باني مسجد معروف گوهر شاد مشهد، مدرسه وخانقاه هرات ،دارلحفاظ و دارالسياده در جنوب و باختر مقبره امام رضا(ع)  گرديد. تحت حمایت او، زبان فارسی و فرهنگ ایرانی به عنصر اصلی در دربار تیموریان بر خلاف دوره امير  تيمور، ارتقاء یافت. او و همسرش سلطان شاهرخ تیموری، نوعی رنسانس فرهنگی، از طریق صرف حمایت  خود از هنر و جذب هنرمندان، معماران، فیلسوفان و شاعران به دربار خود به‌وجود آوردند. از 8 پسر شاهرخ ،الغ بيگ و بايسنقر از گوهرشاد بودند و پس ازمرگ شاهرخ در سال 850 هجري قمري ،پسرارشدش الغ بيگ به سلطنت رسيداوكه همچون پدر استعداد كشورداري متوسطي داشت ،سلطاني عالم و دانشمند و در علم نجوم سرشناس بود اوبه غير از فعاليت هاي فرهنگي به تشويق علما و منجمين نيز همت مي گماشت.وخود از دانشمندان بنام آسياي مركزي محسوب مي شد .الغ بيگ رصد خانه اي بنا نمود كه از آثار مهم آن زمان محسوب مي گردد كه پس از قتل او با توطئه روحانيون وقت به دليل مخالفت او با خرافات، آن رصد خانه نيز بدست متعصبين مذهبي نابود گرديد.

       بایسنقر میرزا نيز هنرمندی تمام عیار بود و افزون بر حمایت شايان توجه از هنرمندان، خود نیز در انواع هنرهای روزگار چون خوش نویسی، نقاشی و موسیقی سررشته داشت. كار مهم او تاسيس آكادمي هنري در شهر هرات بود كه در آن نقاشان و تذهيب كاران و صحافان موردحمايت و احترام قرار مي گرفتند.كتيبه بلند ايوان مسجد گوهرشاد مشهد با امضاي بايسنقر ختم مي شود.كتاب هاي زيادي از جمله ليلي و مجنون، بوستان و گلستان سعدي وشاهنامه به همت او و در زمان عمر كوتاهش مصور شدندكه شاهنامه معروف بايسنقري شهرتي به سزا دارد .

       گوهرشادبيگم و نزديك به 13 تن اعضاي خانواده او از جمله بايسنقر ميرزا در مدرسه گوهرشاد هرات مدفونند.

       از دوره تيموري بناهاي زيادي در تركستان و ايران به جاي مانده كه باني آنها امير تيمور، شاهرخ بهادر ميرزا، گوهرشاد بيگم، پير احمد خوافي مسئول ديوان و وزير شاهرخ ، الغ بيگ، سلطان حسين بايقرا (يكي از نوادگان تيموركه 35 سال حكومت كرد)و علي شير نوائي نديم سلطان حسين بايقرا بوده اند.

استاد قوام الدين شيرازي:

       استاد قوام الدين بن زين الدين (الطيان ،به معني بنائي كه با خشت خام كار مي كند) و استاد غياث الدين كه هر دو شيرازي بوده اند از معماران بنام اين دوران هستند كه در بعضي منابع غياث الدين فرزند ودر بعضي ديگر برادر و در هرحال شاگرد قوام الدين معرفي شده است .مسجد گوهر شاد مشهد،احتمالاً مسجد مولاناي تايباد،خانقاه و مدرسه هرات،مدرسه الغ بيك درميدان ريگستان سمرقند ومدرسه غياثيه خرگرد خراسان از آثار استاد قوام الدين است كه آخري توسط استاد غياث الدين و پس از مرگ قوام الدين ودر سال848ه.ق به پايان رسيده است. با توجه به اين كه دارالحفاظ و دارالسياده بنا به دستور گوهرشاد بيگم تهيه شده واستاد قوام الدين نيز معمار برجسته  آن دوران بوده  وبيشتر بناهايي را كه گوهر شاد باني آنها بوده ساخته ومعمارباشي دربار بوده است، احتمالاً معمار اين دو بنا نيز استاد قوام الدين باشد.

دركتاب تاريخ تيموريان آمده كه استاد قوام الدين با ستاره شناسي نيز آشنا بوده است .مرگ قوام الدين در سال842يا844ه.ق يعني حدود 6سال قبل از مرگ شاهرخ وقوع يافته است.

 

از اينكه اين معمار خود شاگرد چه كسي بوده وپيش از ساخت اين بناهاي معروف در طراحي و ساخت چه بناهائي دست داشته اطلاعي در دست نيست ولي استاد قوام الدين  بن زين الدين ممكن است فرزندوشاگرد استاد زين الدين  شيرازي باشد كه در سال 773هجري قمري برابر با 750 هجري شمسي مقبره شيرين بيك آغا يكي از خواهران امير تيمور را بطور مشترك با استاد شمس الدين درگورستان شاه زنده سمرقند ساخته است.

در گذشته، حرفه معماري نيز مانند بسياري از حرفه ها ،خانوادگي بوده و معمولا"پدرها ترجيح مي دادند كه تجربيات خود را به فرزندان خود منتقل نمايند تا به غير ودر صورت نداشتن فرزند پسر،به برادر يا داماد و در مرحله آخر به يك غريبه آموزش مي دادند .با توجه به اينكه استاد قوام الدين واستاد زين الدين هردو شيرازي بوده ونام پدر استاد قوام الدين نيز زين الدين بوده و تقريبا"در يك  دوره زماني هردو در خراسان و فرارودان فعال بوده و اثر استاد زين الدين قديمي تر از آثار قوام الدين است وحدود40 سال قبل از مسجد گوهر شاد ساخته شده بعيد به نظر نمي رسد كه اين دو  ، پدر و پسر باشند .در آن صورت با توجه به اينكه استاد غياث الدين نيز فرزند يا برادر استاد قوام الدين معرفي گرديده ،اين سه معمار،معرف دو يا سه نسل از معماران دوره تيموري واعضائ يك خانواده  محسوب مي گردند .در اينجا به معرفي آثار استاد قوام الدين و استاد غياث الدين شيرازي مي پردازيم:

 

مدرسه گوهرشاد هرات مدفن گوهرشاد بيگممدرسه گوهرشاد هرات مدفن گوهرشاد بيگم  

 

مسجد گوهرشادمشهد:
ثبت تاریخی 140

مسجد گوهرشاد مشهد واقع در مجموعه بناهاي آستان قدس رضوي يكي از معروف ترین ابنیۀ تاریخی قرن نهم هجری قمری ایران است. این مسجد به سبک چهار ایوانی است که در طرفین ایوان اصلی آن دو منارۀ کاشی­کاری به ارتفاع 39متر جای گرفته است. گنبد رفیع مسجد بر فراز ایوان مقصوره، بر عظمت این بنا افزوده است. ارتفاع گنبد حدود 41 متر و فضای خالی بین دو پوشش گنبد، 10 متر است. سطح خارجی آن با آجر لعاب‌دار و یك كتیبه با خط كوفی تزیین شده است. 

بنای مسجد شامل 8 ایوان بزرگ و هفت شبستان است. گنبد خانه پشت ایوان مقصوره، با شبستان‌‌های یك طبقه، بخش‌‌های مختلف مسجد را به هم ربط می‌دهد.

ایوان جنوبی، ایوان مقصوره نام دارد و ایوان شمالی، معروف به ایوان دار السیاده است. ایوان شرقی، ایوان اعتكاف نامیده می‌شود و ایوان غربی، ایوان شیخ بهاء الدین نامگذاری شده است.

ابعاد صحن مسجد 55 در 52 مترومساحت آن حدود 2800 متر مربع و زیربنای آن 9400 متر مربع است. در وسط آن حوض هشت ضلعي مشاهده مي شود. در جبهۀ ایوان مسجد کتیبۀ بزرگی که شامل نام شاهرخ بهادر و در سال 812 هجری قمری است خوانده می­شود. قسمتی از این کتیبه خط بایسنقر میرزا شاهزاده تیموری است که از لحاظ هنر حسن خط فوق­العاده است قسمت­های دیگر کتیبه متعلق به زمان صفوی بوده خط آن را به محمدرضا امامی نسبت می­دهند. كتیبه ممتاز و تاریخی بایسنقر (فرزند گوهرشاد) كه از بهترین ثلث‌نویسان عهد تیموری بوده، با زیباترین خطوط ثلث بر پیشانی ایوان مقصوره خودنمایی می‌كند و تاریخ بنای مسجد بر كاشی معرق، در این كتیبه به چشم می‌خورد. در پایان متن کتیبۀ تاریخی بایسنقر، نام معمار این بنای عظیم و مشهور «قوام الدین شیرازی» ضبط شده است. گذشته از این کتیبه­های بی­شماری در ایوان قبلی و در دو طرف ايوان و نيزدر پیشانی ایوان و در طاق ایوان و سایر قسمت­های بنا ثبت شده که دال بر تعمیر و تکمیل تزیینات کاشی­کاری و الحاق ابنیه به ساختمان اصلی در قرن یازدهم و دوازدهم و سیزدهم هجری قمری است. به طور کلی مسجد گوهرشاد با گنبد پیازی شکل كه باکاشی­ فيروزه اي رنگ پوشيده شده و ایوان رفیع و دو منارۀ بدیع آن، در زمرۀ زیباترین شاهکار معماری ایران به شمار می­رود.

كاشي كاري هاي افزوده شده به نماي ساختمان در دوره هاي بعد، بسيار زياد و متنوع است وهرچند هر يك به تنهائي زيباست ولي در مجموع معماري زيباي بنارا در زير كاشي و تزئينات مدفون نموده و بخشي از ويژگي هاي معماري دوره تيموري كه در تزئينات از تركيب آجر و كاشي استفاده مي گرديد رادر اين بنا پنهان نموده است.

محراب، یك پارچه از سنگ مرمر با تزیینات و كنده‌كاری و كتیبه‌ای در میان مقرنس‌كاری‌‌های آن، نمایانگر هنر آن دوران است.

منبر صاحب الزمان واقع در كنار محراب ایوان مقصوره، از لحاظ قدمت حائز اهمیت است.این منبر نفیس، از چوب گردو و گلابی با شیوه منبت‌كاری بدون به كار رفتن میخ در آن، به دست پر توان استاد محمد نجار خراسانی، منبت كار معروف عصر فتحعلی شاه قاجار ساخته شده است.

 منبر صاحب الزمان در سال 1325هجري  شمسی توسط مرحوم استاد حیدر نیكنام گلپایگانی مرمت شد. 

   

   
         
   

   

مدرسه الغ‌بیگ:

ميدان ریگستان نام مجموعه‌ای تاريخي در سمرقند در كشور ازبكستان است.ریشه نام آن اشاره به رودخانه‌ای دارد که در زمانی نه چندان دور از ساخت بنا، می‌خشکد و تنها ریگ‌های آن بجا می‌ماند. این ميدان در طی سده‌های مختلف آسیب‌های فراوانی دیده بود که با بازسازی‌های انجام گرفته در زمان شوروی سابق، به حالت نخستین بازگشته است. سه بنای مهم در ریگستان وجود دارد بنامهاي مدرسه الغ بيگ، مدرسه شيردارو مسجد و مدرسه طلاكاري،مدرسه الغ بيگ که رو به میدان دارد به دستور الغ‌بیگ پسر شاهرخ ساخته شده است. اين بنای چهارایوانی داراي چهار مناره كوتاه و حیاطي چهارگوش است که در پیرامونش حجره‌هایی برای آموزش دینی طلبه‌ها بوده‌است. طاق مرکزی بنا حدود۳۵ مترارتفاع دارد و احتمال می‌رود در گذشته گنبدهای دوجداره‌ای در کنار آن وجود داشته اما امروزه تنها سقف‌های کوتاه گنبدی از آن بازمانده‌است. معماري اين بنا را نيز به استاد قوام الدين شيرازي نسبت داده اند.

 

 

 

ميدان ريگستان سمرقند:

 

 

 

مسجد مولاناي تايباد:
ثبت تاريخي309

شهر تايباد در ۶۰ کیلومتری جنوب تربت جام و ۲۲۵ کیلومتری جنوب شرقی مشهد ونزدیک مرز کنونی ایران و افغانستان قرار دارد در اين شهر بنای زیبایی از دورۀ تیموری بنام مسجد و مزار مولانا­ شیخ­ زین­الدین واقع شده است. همانطور كه گفته شد بانی این مسجدغياث الدين پیر احمد خوافی وزیر شاهرخ است، که در سال 848 هجری قمری اين مسجد، به دستور وی ساخته شده است.

 

دور نمایی کلی از بنا

 

اهمیت این بنا بیشتر از لحاظ دارا بودن کتیبه­های زیبای سردر، کاشی­کاری معرق و حواشی آن است، که از هر جهت شامل نکات ظریف هنری و مشخصات دورۀ تیموری است، در کتیبۀ کاشی معرق تاریخی مسجد نام شاهرخ و پیراحمد خوافی خوانده می­شود. گذشته از کتبیۀ تاریخی ایوان، و حواشی آن، کتیبه­ای بر روی سنگ نقر شده و در بالای سر قبر قرار دارد. این کتیبه منظوم که به خط نستعلیق نوشته شده حاکی از این که محجر مشبکی از سنگ رخام در سال 1030 ه. ق از طرف خواجه درویش نامی برای قبر شیخ زین الدین علی ساخته شده است که اینک در خارج مسجد و جلو ایوان نصب است 4

 

     

کاشی کاری سردر بنا

 

 

در کتاب کارنامۀ بزرگان ایران نشریۀ ادارۀ انتشارات و رادیو نیز آمده است که استاد قوام الدین شیرازی (معمار قرن نهم هجری) معمار مسجد گوهرشاد و مدرسۀ غیاثیه خرگرد که در سال 844 وفات یافته احتمالاً معمار این بنا نیز بوده است. با توجه به مرگ استاد قوام الدين قبل از سال 844بدون شك اين بنا توسط شاگرد او تكميل شده و خاتمه يافته است.

در جلد یک آثار ایران استاد غیاث الدین شیرازی شاگرد استاد قوام الدین معرفی شده است. در دایره­المعارف بناهای ایران در دورۀ اسلامی /2 – مساجد صفحۀ 138 آمده است." معمار این بنا (مسجد مولانا) غیاث الدین شیرازی – شاگرد قوام الدین شیرازی – می­باشد که بنای مسجد غیاثیه خرگرد را به انجام رسانیده است."

 

 

فضاي داخلي مسجد

نمای پشت ایوان
 

سنگ قبر موجود در مسجد

 

مدرسه خرگرد:
ثبت تاریخی 125

روستاي خرگرد در 3كيلو متري جنوب خاوري خواف و در 146كيلومتري خاور شهر مشهد قرار دارد كه زادگاه غياث الدين پير احمد خوافي باني مدرسه بوده، نام مدرسه نيز از نام وي گرفته شده است.

در دوره تيموري مدرسه به عنوان عمده ترين موسسه آموزش علوم ديني كاملاً توسعه يافت. همه مدارس با نمازخانه و مدرس و نيز جاي خواب و وسائل آن مجهز بود. در بسياري از مدارس آرامگاه باني آن نيز قرار داشت و اين رسمي بود كه به روزگار پيش از مغول مربوط مي شد.

در كتاب هنر اسلامی ارنست کونل آمده است: "مدرسۀ خرجرد (در نزدیکی مرز افغانستان) که در سال 1445 میلادی بنا شده، ساخته دست دو معمار شیرازی است که یکی از آنها در ساختن مسجد گوهرشاد مشهد و مدرسۀ «الغ­بیگ» سمرقند نیز دست داشته است. مدرسۀ خرجرد دارای یک صحن مربع شکل است با چهار ایوان مسقف که بوسیلۀ هلال­هایی به هم متصل گردیده و به دو طبقه تقسیم شده و در گوشه­ها نیز تشکیل حجراتی داده است."

در كتاب "معماري تيموري در ايران و توران"اثر ليزا گلمبك و دونالد ويلبرآمده است:

مدرسه داراي يك ساختمان ورودي است كه در پس آن حياطي است كه با حجره هاي خوابگاهي طلاب احاطه شده است. سر در ورودي داخل يك دهليز مربع مي شود كه از 4طرف باز است. مقابل ورودي دهانه ايست كه ايوان رو به حياط راه مي­يابد دهانه هاي دو طرف ديگر به دهليز هاي ثانوي مي روند كه به تالارهاي گنبد دارپشت نماي مدرسه منجر مي شوند در سمت چپ ورودي جماعت خانه است. در طرف راست مسجد و محراب آن قرار دارد. طاقنماهاي نماي داخلي را چهار ايوان محوري تقريبا" با ابعاد مشابه قطع كرده اند.در هر ضلع حياط چهار حجره مسكوني در دو طبقه وجود دارد. هر حجره طاقچه­هاي انباري و لوله بادگير جهت تهويه دارد".

اين بنا در دو طبقه و با 32 غرفه و حجره، هشت تالار مربع در گوشه‌ها و دو تالار بزرگ در طرفین هشتی ورودی به عنوان مسجد و مدرسه ساخته شده است. نمای درونی و نمای بیرونی بنا با کاشی هاي رنگارنگ و بيشتر فيروزه اي و لاجوردي معرق و تركيب آجرو كاشي بسیار زیبا وبا نقش الله، محمد وعلي و نيز درون بنا با تزئينات گچي آراسته شده است.

 

 

نمایی کلی از مدرسه

 
   

 

در گوشه هاي حياط اتاق هاي مربع شكل بزرگ تر با دهانه هاي نيم هشت و شاه نشين هاي وسيع واقع شده است. ديوارهاي پخ گوشه در حياط دهانه هائي بسوي پلكان است .اطاق هاي فوقاني بوسيله راهروئي كه از وسط بالكن ها مي گذرد بهم متصل مي شوند. يكي از مختصات اين مدرسه بادگيري است كه پشت ايوان شرقي قرار گرفته است. 

 

   

بادگیر پشت ایوان شرقی

 

تماشايي ترين گنبد ها در دو تالار بزرگ مجموعه ورودي يافت مي شود. كاشي معرق بطور فراوان در داخل حياط براي نماهاي آشكار و در ايوان ها بكار رفته است. در طرح هاي بكار رفته تنوع زيادي وجود دارد و اين حاكي از آن است كه بيش از يك دسته تزئين كار بكار اشتغال داشته اند .

 

     

فضاهای داخلی و تزئینات بنا

 

   
 
   

نماهایی از مدرسه خرگرد

 

منابع مورد استفاده:

1-فهرست بناهاي تاريخي و اماكن باستاني ايران،نصرت الله مشكوتي،اولين نشريه سازمان حفاظت آثار باستاني ايران،چاپ دوم،اسفند 1349خورشيدي.

2-معماران ايران،از آغاز دوره اسلامي تا پايان دوره قاجار،زهره بزرگ نيا،سازمان ميراث فرهنگي كشور،معاونت معرفي و آموزش،چاپ اول بهار 1383. 

3-معماري تيموري در ايران وتوران،دكتر ليزا گلمبك و دكتر دونالد ويلبر،ترجمه كرامت الله افسر و محمد يوسف كياني،سازمان ميراث فرهنگي كشور،معاونت معرفي و آموزش،چاپ اول تابستان 1374.

4-نقاشي ايران از ديرباز تا امروز،روئين پاكباز،نشر نارستان،چاپ اول تابستان 1379.

5- هنر اسلامی ،پروفسور ارنست کونل،ترجمه مهندس هوشنگ طاهري،چاپخانه مشعل آزادي،چاپ اول خرداد1347.

6- آثار ایران،جلد (1-2)،آندره گدار،يدا گدار،ماكسيم سيرو و ديگران،ترجمه ابوالحسن سرو قد مقدم،موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوي،چاپ دوم پائيز 1371.

7- دایره­المعارف بناهای تاريخي ایران در دورۀ اسلامی /2 – مساجد ،پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامي،چاپ اول 1378.

8- ويكي پديا،دآنشنامه آزاد،تايباد

9-تاريخ اجتماعي ايران ،مرتضي راوندي،جلد دوم،موسسه انتشارات اميركبير،چاپ سوم سال 2536.