20- معرفی بنای سقانفار کیجاتکیه بابل

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات عمومی

Demo Image

زهره بزرگنیا
چاپ شده در: نشريه"بن"شماره 30و31
تاریخ انتشار:بهمن و اسفند 1382

 

           درشهر بابل در محله حمزه‌ كلا ساختمان زيبايي است كه سقانفار كيجاتكيه نام دارد كه در دوره قاجاريه ساخته شده است. براي معرفي آن ابتدا به شناسايي مختصر تاريخچه و بافت قديم شهر بابل مي‌ پردازيم.

 

مختصري ازتاريخچه شهربابل

       مامطير‍، يكي ازمناطق كهن وتاريخي طبرستان است.درگذشته‌‌‌‌‌‌‌هاي دوريعني پس ازظهور اسلام دركتب تاريخي ازمامطيروتريجه(تژير)‌ نام برده شده است،كه دومنطقه نزديك بهم بوده وشهري واحد به شمارمي‌آمدند. سفال هاي مكشوفه بيانگر وجود تمدن دوران اسلامي درآن است.

       سابقه تاريخي مامطير منحصر به‌‌‌ عصر اسلامي نيست. كاوش‌هاي سطحي به عمل‌آمده از تپه‌هاي باستاني‌اطراف‌بابل حاكيست كه قدمت اين‌‌‌‌شهر به هزاره‌اول ق.م يعني به عمرتاريخي مدون كشورمان مي‌رسد.

       تپه‌هاي موجود در اطراف شهر بابل كه جزو آثار با‌ارزش باستاني اين شهرستان محسوب مي‌شوند، قدمتي بيش ازسه‌ تا چهار هزار سال دارند.

درتمام دوران علويان، آل‌بويه و باونديان ازمامطير به‌عنوان شهري مهم دركتاب‌هاي تاريخي وجغرافيايي يادشده است.مامطير دراين دوران، تابع فرمانروايي طبرستان بوده كه مركز آن گاهي ساري وگاهي آمل بوده است.

       برخي صاحبنظران معتقدند نام قديم بابل قبل ازمامطير، مه‌ميترا بوده كه شواهدي از وجود آئين مهر و ميترائيسم قبل از ظهور اسلام نيز در منطقه ديده مي‌شد، احتمال مي‌رود كه پس‌از استقرار حكومت علويان در طبرستان اين نام جديد جايگزين مه‌ميترا شده‌ باشد.

      نخستين كسي كه‌از مامطير به نام بارفروش ده‌نام برده‌است سيدظهيرالدين‌مرعشي درتاريخ طبرستان است.اين نام تااواخر دوران صفويه براين منطقه اطلاق مي‌شد ودر دوران افشاريه نام آن به بارفروش تغييركرد.

       ناصرالدين شاه قاجار براي عمران وآبادي بابل اوامر مؤكدي صادر كرد. وي در دومين سفر خود به آن ديار مي‌نويسد كه شهر بارفروش از بلاد معظمه مازندران و پر جمعيت و مركز تجارت عمده است و كاروان‌سراها و دكاكين معتبره دارد. تمام كوچه‌ها سنگ‌فرش، تميز و خوب است.از بناهاي خوب آن خانه ميرزا علينقي ملك‌التجار... و مقبره امام‌ زاده‌ قاسم كه گنبد مخروطي بزرگي دارد. كه از ابنيه قديم است. تكيه خوبي هم درجنب اين امام‌ زاده است. از وقايع مهم بار‌فروش در اوايل سلطنت ناصرالدين‌شاه واقعه قلعه شيخ‌طبرسي است كه بر سرراه بار‌فروش به قائم‌ شهر كنوني قرار دارد و بابيان آن را بصورت قلعه درآورده بودند و با مسلمان‌ها مي‌جنگيدند.

در يادداشت‌هاي ملگونف ‌روسي در سال 1277‌هـ‌‌.ق تعداد محله‌هاي بار‌فروش 49، مساجد 12، امام‌زاده 6 و مدرسه 20 باب قيد شده‌ است. مساجد عبارتند از: مسجد جمعه، مسجد حاجي ‌ميرزابابا، ‌اجابن، زر‌گر محله، صدر، چاله، روحي‌ميا، ميرزاشفيع، قادريه، نايب‌كلا (نقيب‌كلا)، مرادبيك و كاظم ‌بيگ.

 

       درسال 1310‌هـ .ش كه تهيه نقشه شهر بار‌فروش به دستور پهلوي اول آغازشد، نام اين شهر به بابل تغييرداده‌شدكه از نام رودخانه باول يا بابل گرفته‌شده‌است كه در غرب شهرجريان دارد.

تكيه در بافت قديم شهر بابل

       اين ساختمانها كه معمولا" در مركز هـر محله قرار دارند در بابل مكاني است براي عزاداري ماه محرم كه اكثرا"مردان از آن استفاده مي‌نمايند. اين تكايا معمولا" شامل يك اتاق است كه گاهـي يك راهـرو وگاهـي دو راهـرو در جنب اتاق قرار دارد كه در بعضي از نمونه‌ها راهـرو طبقه هـمكف با پلكان به فضاي كوچكي در طبقه اول ارتباط مي‌يابد.در شهر بابل معمولا"در جنب هـر تكيه يك ساختمان كوچك به نام سقانفار يا سقاتالار قرار داردكه خدمات تكيه را تأمين مي‌نمايد. سقاتالارهـا عموما"در زمان قاجاريه ساخته شده‌‌اند و مانند سقاخانه‌هـا در ساير نقاط ايران به غير از جنبه خدماتي (دادن آب و شربت به عزاداران)داراي جنبه تقدس نيز هستند و بسياري از حاجت‌ مندان شب را در آنجا به صبح مي‌رسانند. نفار در بابل به آلاچيق يا د‌كه‌ چوبي كه سقفش را با گاله مي‌ پوشانند گفته مي‌شود. مانند باغ نفار كه در وسط باغ ساخته مي‌شود.          

 كيجا تكيه

در كتاب بابل سرزمين طلاي‌سبز(1)  ساختمان كيجا‌تكيه در محله حمزه‌ كلاي بابل كه در شمال‌غربي شهر قرار‌گرفته‌‌‌است را به دوران سلطنت ناصرالدين‌شاه‌قاجار وسال1306هـ .ق نسبت‌ داده‌است كه هـزينه ساخت آن را دو دختر جوان از محل فروش جهيزيه خود تأمين نموده‌اند. گفته مي‌شود دو سال بعد هـر دوي آنان بر اثر بيماري مهلك(احتمالا"وبا) درگذشتند.

در حال حاضر ساختمان كيجا‌تكيه كاملا"تخريب و بازسازي شده‌است.تنها سقانفارآن باقي است.در كتاب از آستارا تا استارباد صفحه 296 آمده‌است:

..."اما سقاتالار آن بسيار زيباست و به جرأت مي‌توان گفت كه زيباترين و پركارترين سقاتالاري است كه تاكنون ديده شده‌است.اين سقاتالار شامل دو قسمت اصلي بالا و پائين است.قسمت بالا فضائي است به پهناي سه ودرازاي چهارمتركه اطراف آن چهارده ستون لاچ‌لنگري مارپيچ بسيار ظريف است.شش سر ستون آن دهـان اژدري است ودرمابقي به جاي نقش دهـان اژدري كلمات يا قاضي‌الحاجات را با خط عكس حك كرده‌‌اند.سقف اين قسمت دو رده شير سر ظريف پركار تراش‌دار دارد و بالاي آنها هـشت پلور نيم‌‍‌گرد با نقش تراشيده‌اي در وسط كشيده‌اند بالاي پلورهـا تخته كوبي است.

بر تخته‌ها نقاشي‌هـايمختلف بدين شهر است:

جبرئيل،خورشيد،ديو،بدنهاي انساني يا سرهـاي نظير سگ،شغال ماهـي، پرندگان مختلف،اژدهـا،سه طبال وسه سرناچي كه يكي ازآنهاسبيلي بزرگ دارد، چهار تفنگچي،شيري كه بر پشت آهـو حمله كرده است،جن، مردي قليان بدست،شكارچي با تفنگي سرپر،دواره‌كش كه با اره‌هاي‌‌‌‌‌كنده‌اي را اره مي‌كنند،مالك عذاب پرنده‌اي كه دنبال ماهـي بزرگي را در دهـان گرفته،ماهـيگير،رستم و ديوسفيد،دختري كه گاو مي‌دوشد،اسرافيل مشغول دميدن درصور، سرو، بچه، اسب، نامه عمل خوب كه بدست فرشته‌ايست و برآن نامه نوشته است.«مشهدي‌محمد‌علي خان و كربلايي يوسف و كربلايي تقي فرهـاد‌كوهـكن،چوپان باگوسفندان،زارع در حال درو،شيرين بر سرجان كندن فرهـاد،زن زيبايي كه بر گردن او مار پيچيده است،فيل،ماري كه دور مرغي پيچيده است.

بر يكي از تخته‌هـاي سقف با خطي خوش نوشته است:

باني اين سقاتالار مشهدي علي خان

عمل نجاري از مشهدي داداش نوائي سنه1306

گرداگرد اين فضاي اصلي راهـروئي است كه پهناي آن در حدود يك متراست:قسمت زيرين اين سقاتالار را چون روغن زده بودند بسيار تر وتازه بود.نقش ونگار اين قسمت كمتر از قسمت بالا است.اين قسمت شامل ده ستون است كه دو به دو نقش‌هـاي كنده‌كاريهاي آنها يكي است.دو عدد از آنها لاچ  لنگري مارپيچ و دو عدد لاچ لنگري هـفت وهـشت ومابقي ستونهاي چهار سوي پخ زده است كه وسط آنهانقش كنده‌كاري دارد.سر ستونهاي چهار كنج،دهـان اژدري است،كه اژدهـاي آن را از داخل رنگ آميزي كرده‌اند و سر هـر اژدهـا شاخي از چوب دو سه شاخه نظير شاخ گوزن است شاخهاي اژدهـا به طرف پائين است.

بر تخته اي از سقف با خط خوش نستعليق نوشته شده است:

حرره‌القاضي‌حاجي‌آقا بارفروشي سنة1306  

تصاوير ونقشه‌ها در ذیل مشاهده مي‌شوند.