44- معماری قائن

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات عمومی

Demo Image

 زهره بزرگ نیا
چاپ شده در: نشريه"معمار"شماره53
تاریخ انتشار:بهمن و اسفند 1387

       شهر قائن يكي از شهرهاي كهن ايران است كه هرچند موقعيت آب و هوايي آن در اقليم خشك و نيمه خشك قرار دارد و آن را مكان نامناسبي براي زندگي معرفي مي­ كند ولي موقعيت استراتژيك آن موجب بقاي شهر گرديده است.

       شهر قائن در امتداد جنوب شرقي- شمال غربي در پهنه دشت قائن با وسعت 7126 كيلومتر مربع و بر سه راه ارتباطي استان خراسان با استان­هاي كرمان و سيستان و بلوچستان و بر سر راه گناباد بيرجند در فاصله 105 كيلومتري شمال شهر بيرجند در استان خراسان جنوبي واقع و ارتفاع آن از سطح دريا 1440 متر است.

       اين شهر مركز اداري- سياسي شهرستان قائنات و مركز اداري- سياسي بخش مركزي است و جمعيت آن در سال 1385 برابر با 34.465 نفر بوده و شامل 8.518 خانوار است.

       شهر قائن از ديدگاه زمين­ ساختي در ذون ايران مركزي  و در پهنه با خطر نسبي بالاي زمين­ لرزه واقع است و پس از ديهوك با 40 بار لرزش در رتبه دوّم  استان قرار دارد.

مسكن و معماري

       شهر قائن از معماري ساده­ اي برخوردار است كه در ذيل به معرفي 4 نمونه خانه مي­ پردازيم سپس اشاره كوتاهي به بناهاي موجود در اين شهر خواهيم داشت و در انتها مسجد جامع قائن را كه مانند نگيني در اين شهر مي­ درخشد معرفي مي­ كنيم.

 

خانه نمونه يك

       ورودي خانه نمونه يك بصورت يك دالان است كه توالت، مطبخ و حمام در آن قرار دارند دالان به حياط مركزي مرتبط مي ­گردد كه سمت شمال­شرق و غرب آن اتاق­ها قرار گرفته ­اند و بخشي از قسمت غربي و جنوبي به خانه همسايه محدود است. صفه يا ايوان اصلي در ضلع شمالي خانه قرار گرفته و ارتفاع آن بلندتر از اتاق مهمان و انباري است كه در وسط آن دو قرار گرفته است. بخش نشيمن در شرق خانه است كه بوسيله يك راهرو (سالن) دسترسي دو اتاق نشيمن به حياط تأمين مي­گردد. مصالح آن از آجر و خشت تشكيل شده و نماي آن كاهگلي است و داراي تزئينات كوچكي در گوشه­ هاست. در و پنجره­ ها چوبي بوده و نعل درگاه درها و پنجره داراي قوس هلالي است. در وسط حياط باغچه­ اي قرار دارد و پوشش كل حياط آجر قناس فرش است اتاق ميهمان داراي بادگيري يك طرفه است.

خانه نمونه دو

       ورودي اين خانه بسيار مفصل و بصورت هشتي است ولي به دليل تخليه بودن امكان تعيين نام فضاها مقدور نشد.

هشتي به وسيله دالان به حياط مركزي مرتبط مي­ گردد. دورتادور حياط را اتاق­ها احاطه كرده­اند خانه داراي دو صفه يا ايوان است كه يكي ايوان تابستاني بوده و در جنوب خانه قرار دارد و ديگري ايوان زمستاني است كه در شمال زمين واقع بوده و رو به جنوب دارد.

دو ايوان ارتفاعي بيش از اتاق­هاي همجوار خود دارند. نماي ساختمان كاهگلي و تاق ايوان­ها داراي تاق­نما و مقرنس گچي است. قوس­هاي طبقه همكف اكثراً خنچه پوش تخت است.

 

خانه نمونه سه

       بخش غربي خانه تخريب شده است. ورودي آن از سمت جنوب بوده و داراي فضايي هشتي مانند است كه به حياط مركزي متصل مي­ شود خانه داراي دو صفه رفيع در شمال و جنوب خانه است كه صفه شمالي عريض­تر و مرتفع­تر بوده داراي تزئينات بيشتري است، نماي ساختمان كاهگلي و در و پنجره آن چوبي و قوس­هاي طبقه همكف خنچه پوش تخت و قوس­هاي طبقه اوّل متنوع است.

اين خانه به طور كامل تخليه بود و تعيين نام فضاها ممكن نگرديد. بنا داراي تزئينات گچي قابل توجهي است.

 

       اين خانه كوچكترين واحد مورد مطالعه است كه از سه اتاق و تأسيسات تشكيل شده است، بخش اصلي خانه دو طبقه است كه طبقه همكف آن انبار  طبقه اول آن يك تالار و دو اتاق است. در سمت جنوب خانه نيز مطبخ و اتاق و دالان ورودي و توالت قرار دارد.

نماي اين خانه نيز كاهگلي و در و پنجره­ ها چوبي و آبي رنگ و قوس­هاي تالار كليل و كلاله است.

 

جمع­بندي

       در مجموع خانه­ هاي قائن داراي حياط مركزي بوده و در نمونه­ هاي مفصل­تر داراي دو بخش زمستاني و تابستاني است كه صفّه­ اي رفيع با تزئينات گچي و طاق نما و ... دارد.

       نماي ساختمان­ها از كاهگل و پوشش بام گنبدي و گهواره ­اي و جنس در و پنجره چوبي است اتاق نشيمن، اتاق ميهمان، مطبخ و سرويس­هاي بهداشتي و انبارها فضاي خانه­ ها را تشكيل مي­ دهند.

بناهاي تاريخي قائن

        در مجموع 8 مسجد به نام­هاي مسجد چهار طرح، مسجد پائين محله، مسجد ابوالفضل، مسجد محله بالا، مسجد حسيني، مسجد قلعه، مسجد محله و مسجد جامع، يك تكيه به نام موسي­ الرضا، يك قنات به نام مسجد جامع و يك مدرسه علميه بنام جعفري در شهر قائن و 34 بقعه، مزار، و زيارتگاه و امام زاده، 6 قلعه، دو چنار و دو سرو كهنسال در خارج از شهر قائن وجود دارد.[1]

قنات مسجد جامع

اين قنات در مجاورت مسجد جامع قرار گرفته است.

تكيه موسي­ الرضا

اين بنا در محدوده بافت قديم قائن در حاشيه ميدان شيرازي واقع است.

بازار قديمي

در محدوده بافت قديم قائن در شرق خيابان امام رضا قرار دارد. اين مكان به محله پايين معروف بوده است.

مسجد چهار طرح

اين مسجد در محدوده بافت قديم قائن در شمال خيابان امام خميني واقع است.

مسجد محله پايين

       اين مسجد بعد از مسجد جامع قديمي ­ترين مسجد شهر قائن است و جنب مدرسه راهنمايي سيد جمال­ الدين در جنوب غربي ميدان هفت تير در محدوده بافت قديم قائن قرار دارد.

كوچه سنگي

در محدوده بافت قديم قائن در شرق بازار قديمي قرار گرفته است.

مدرسه علميه جعفري

اين مدرسه در محدوده بافت قديم قائن قرار دارد و به مدرسه طلاب نيز معروف است. محوطه بنا چسبيده به محوطه مسجد جامع است و در زمان پهلوي اول به عنوان مدرسه ساخته شده است.

مسجد ابوالفضل

اين مسجد در محدوده بافت قديم شهر قائن در شمال مسجد جامع و در مجاورت بازار قديمي قرار گرفته است.

مسجد محله بالا

در محدوده بافت قديم شهر قائن در شرق خيابان طالقاني و شمال شرقي مسجد جامع واقع شده است.

مسجد حسيني

اين مسجد در محدوده بافت قديم شهر قائن در شمال مسجد جامع و غرب خيابان امام رضا قرار دارد.

مسجد قلعه

اين بنا در محدوده بافت قديم شهر قائن در انتهاي خيابان امام رضا در سمت شرق واقع گرديده است.

مسجد محله

در محدوده بافت قديم شهر قائن در ده متري پست قرار دارد.

مسجد جامع قائن[2]

بر اساس كتيبة تاريخي موجود، از آثار دورة تيموري است كه در دورة صفوي و دوره­ هاي متأخرتر، ساخت و سازها و تعميراتي در آن صورت گرفته است.

       اين مسجد به صورت يك ايوانه ساخته شده و داراي صحن، ايوان بزرگ، شبستان­هاي زمستاني و غرفه­ هاي اطراف صحن است. بخش اصلي و قديمي بنا، ايوان بزرگي به عرض دهانة 8 و عمق 15 متر است كه با جرزهاي قطور و پوشش طاق و تويزه ساخته شده است. براي مهار نيروي رانشي تويزه ­ها، از پشت­بندهاي شمشيري (پاپيل- پدپيل) استفاده شده بود كه بعد از زلزلة سال 1347 ﻫ. ش. با شناژ بتوني جايگزين گشت. نماي تويزه­ ها آجركاري با طرح­هاي گلچين و گره است. در انتهاي ايوان، محراب و بركنار آن، سنگ نوشته­ اي قرار دارد كه بر اساس محتواي آن، بنا در سال 796 ﻫ. ق. ساخته شده است: « امر هذه العمارة قربة الله الفقير الي­الله نظام الحق والدين جمشيدبن قارن­بن جمشيد­بن علي اشرف­بن قاضي شمس ­الدين ­بن علي القايني في شهور سنة ست و تسعين و سبعمائه». در دو طرف ايوان مذكور، دو شبستان زمستاني ساخته­ اند كه حداقل بخشي از آن مربوط به دورة شاه سليمان صفوي است و كتيبة اين دوره نيز در اين مسجد موجود است: «[...] در عهد [...] ابوالمظفر ابوالمنصور شاه سليمان الحسني [...] به ميامِن توفيقات رباني نواب [...] صف شكن خان امر نمود به تعمير اين بيت ­الله و بسعي حاج [...] محمد حسين صورت اتمام يافت تحريراً في تاريخ 1018 كاتبه محمد صالح». شبستان­هاي مزبور، از طريق درگاه ­هايي به فضاي ايوان  صحن مرتبط مي­ شوند. صحن مسجد به ابعاد 18*23 متر داراي دو ورودي در شرق و شمال و حدود 20 غرفه در اضلاع سه­ گانه هر كدام به عمق 2 متر است كه از ساخته­ هاي دورة بعدي است.

       از آثار ديگر اين مسجد، منبري از دورة صفوي، سنگ نوشته­ ها و فرمان­هايي به تاريخ 921 و 1046 ﻫ. ق. است كه متن آنها ارتباطي به بناي مسجد ندارد. اين مسجد در دورة اخير تعمير و مرمت شده و مورد مطالعه و بررسي قرار گرفته و در نتيجة آن مشخص شده كه بناي دورة تيموري و شبستان­هاي مجاور، بر روي بقايايي از دورة قديمي­تر -احتمالاً سلجوقي – ساخته­ شده­ اند.

اين بنا به شمارة 295 به ثبت تاريخي رسيده است.

در كتاب فهرست بناهاي تاريخي و اماكن باستاني ايران[3] معمار تعمير كننده اين بنا كربلايي اسحق قائني و تاريخ تعمير آن به 1263 ﻫ. ق. اعلام شده است. نام نجّار و سازنده منبر نيز محمد مقيم ... كاخكي سنه 1082 هجري قمري ثبت شده است.

        مسجد جامع قاین با نمای آجری بسیار زیبا یکی از دیدنی ترین بناهای منطقه با تزئینات منحصر به فرد گچی با رنگ اخرائی است که در شهر مانند نگین گرانبهائی خود نمائی می کند. هیچ بنای دیگری که قابل قیاس با آن باشددر قاین دیده نمی شود و انگار هیچ تاثیری بر معماری و معماران شهر نداشته و کاملا"جدا از شهر به بقای خود ادامه می دهد.