30- بررسی معماری شهر بابل

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات ویژه

Demo Image

 زهره بزرگ نیا
چاپ شده در: نشريه"معمار "شماره 31
تاریخ انتشار:خرداد و تیر 1384

       ابتدا اشاره اي كوتاه به بافت و سازمان شهري بابل مي نمائيم سپس به معرفي بناهاي اين شهر مي پردازيم.
       بافت:در شهر بابل شش نوع بافت به شرح زير مشاهده مي­ شود: بافت ارگانيگ: اين بافت از كوچه ­هاي پيچ در پيچ و باريك تشكيل شده و شامل محله ­هاي قديم شكل گرفته در اطراف بازار است. در اين بافت قطعات تفكيكي بطور نامنظم و به تبعيت از عوارض طبيعي زمين و حد مالكيت­ ها شكل گرفته است. فرم ساخت و سازها بسيار متنوع است. هر محله داراي مركزيست كه تكيه يا مسجدي  اكثراَ به همان نام در كنار ميدان شكل گرفته است. ميادين فوق با يك محور اصلي سراسري بهم متصل شده ­اند.

       كوچه ­هاي متعددي از اين محور منشعب گرديده و دسترسي واحدهاي مسكوني واقع در دل بافت را تأمين مي نمايند. نقشه­ هاي پيوست محور ملانصيرا و مركز محله ­هاي كاظم بيگ، سرحمام، مرادبيگ و پنج شنبه بازار را نشان مي­ دهد كه بافت ارگانيك شهر حول آن شكل گرفته است. (نقشه شماره يك)

نقشه شماره یک

 

بافت نيمه ارگانيگ :  بافت ارگانيك به تدريج منظم­تر گرديده و بافت نيمه ارگانيك را تشكيل داده است، اين بافت حلقه واسط بين بافت ارگانيك و شطرنجي است. (نقشه شماره دو)

نقشه شماره دو

 

بافت شطرنجي : اين بافت كه از بلوكهاي نسبتاَ مساوي هم عرض تشكيل يافته است، شامل خيابان هائي موازي يكديگر و عمود بر محور اصلي است كه قطعات تفكيكي مساوي در دو طرف كوچه استقرار يافته­اند. در قطعات شمالي حياط بر كوچه و در قطعات جنوبي ساختمان در بر معبر قرار گرفته، گاهي تمايل به ايجاد حياط مركزي با احداث چند فضا در جنوب زمين بصورت باريكه سازي شاهده مي­شود. (نقشه شماره سه)

نقشه شماره سه

 

       بافت منظم طرح هاي آماده سازي : در اين بافت بلوكهاي منظم با ضوابط خاصي در كنار هم قرار گرفته ­اند و در حد فاصل چند بلوك يك فضاي جمعي در نظر گرفته شده است. ساختمانها، منظم و تا حد زيادي يك شكل است و باريكه سازي در واحدها به ندرت ديده مي­ شود. ( نقشه شماره چهار)

نقشه شماره چهار

 

بافت روستائي : در غرب بابلرود مجتمع­هاي سكونتگاهي مشاهده مي­ شود كه تعدادي از آنها روستا بوده كه در حال حاضر بخشي از شهر شده است. قطعات بسيار نامنظم، زمينهاي بزرگ جهت استقرار ساختمان تا حد زيادي متنوع و غير يكسان از مشخصه­ هاي اين بافت است. ساختمانها مانند دانه ­هائي بر زمين پاشيده شده ­اند. (نقشه شماره پنج)

نقشه شماره پنج

 

بافت حاشيه ­اي: معمولاَ در خارج از محدوده شهرها شكل مي­ گيرد. ابعاد زمين تابعي از ميزان امكانات مالي خريدار است و ضابطه عمده و تعيين كننده قطعات نيز همين است. كوچه ­ها كج و معوج، آشفتگي، بي ضابطگي، هرج و مرج از مشخصه ­هاي اين بافت است. اعوجاج و عدول از الگوي مشخص به فراواني در آن به چشم مي­ خورد و اين تخلف در اغلب موارد به حدي است كه تشخيص الگوي شطرنجي بطور مشخص، دشوار و نقش شبكه ­هاي دسترسي مختل مي­ شود. (نقشه شماره شش)

نقشه شماره شش

 

سازمان شهري

       علت بوجود آمدن شهر بابل، نياز به يك مركز داد و ستد در منطقه بوده و نام قديمي آن يعني بارفروش هم، گواهي بر اين ادعا است.

با اين توضيح قلب شهر همان بازار و كاروانسراها بوده كه محله­ هاي مسكوني در جوار آن شكل گرفته­ اند.

دومرگان فرانسوي مي­ گويد: ” منطقه آستانه فعلي قبل از بناي مسجد خالي از سكنه بود وهمه هفته بازاري در آن تشكيل  مي­ شد كه در اين هفته بازار بود كه مردم متوجه شدند، در آن محل كلاغ­ها گروه گروه جمع مي­ شوند. مردم زمين را كندند و آثار و بقاياي امام­زاده را يافتند و در آن جا مسجدي ساختند كه به مسجد كلاغ يا كلاج موسوم شد و شهر پيرامون آن بنا گرديد.

       بنابراين مي­ توان گفت كه هسته اوليه شهر همان آستانه امام­زاده قاسم است كه در خيابان 22 بهمن قرار دارد.  شهر بابل بر سر راه آمل – قائم­شهر، ساري و بابلسر – قائم­شهر، ساري و بابلسر – آمل قرار دارد و آستانه يعني هسته اوليه شهر نيز در جوار آن استقرار يافته كه از بابل به سمت بابلسر مي ­رود. ساكنين قديمي شهر مي­ گويند كه بابل فاقد حصار، برج و بارو بوده و حصار آن را چپرها با درهاي چوبي تشكيل مي­ دادند كه جداكننده بافت مسكوني از اراضي كشاورزي و مراتع بوده است. يك محله قديمي در غرب شهر موجود است كه برج بن نام دارد كه مي­ تواند نشان دهنده وجود برج در آن محل باشد. در مرآت البلدان آمده است: ”و همانا كه بارفروش اكنون آن محل است كه شهري آباد شده و چون اطرافش جنگل است باره و برج بر نمي ­تابد و مشتمل است بر مساجد عمارات مدارس و بيوتات در خارج شهر ميداني است اخضر، موسوم به سبزه ميدان و … “

       به غير از خيابان 22 بهمن دو محور شمالي – جنوبي اصلي در شهر وجود داشته كه يكي خيابان امام خميني و ديگري كوچه ملانصيرا است. خيابان امام بر راسته بازار قديمي كه از چهار راه شهدا تا چارسوق سرپوشيده بود تخريب و تعريض گرديد و خيابان امام خميني بجاي آن ساخته شد.

       دو بازار مهم اين مجموعه يكي سبزه ميدان يا ميدان آزادي (ميدان پشت باغ ملي كه در حال حاضر شهرداري شده است) و ديگري پنجشنبه بازار است. مسجد جامع در شرق خيابان سعيد العلما (امتداد جنوبي خيابان امام) قرار داشته كه يكي از گورستانهاي شهر كه در حال حاضر تخريب و به يك گاراژ تبديل شده در شمال آن استقرار يافته است. بحر ارم يا مجموعه ساختمان هاي سلطنتي كه شاه عباس در جزيره­ اي در وسط درياچه واقع در جنوب شهر ساخته بود در زمان رضاشاه تخريب و تسطيح گرديد، زيرا درياچه به باتلاق تبديل شده بود و در حال حاضر به ورزشگاه و پارك شهر تبديل شده است. كاخ شاه در جنوب بحر ارم قرار داشته است كه در حال حاضر كاربري آموزش عالي دارد. گورستان اصلي شهر در گله محله (غرب شهر) بوده است. (نقشه شماره هفت) سازمان شهري قديم بابل را نشان مي­دهد.

نقشه شماره هفت

 

محور شمالي – جنوبي ديگر يعني ملانصيرا كه هنوز شكل اوليه خود را حفظ نموده است، از خيابان نواب صفوي (بسمت شمال) آغاز مي­ شود و پس از رسيدن به مركز محله افراداربن دو شاخه مي­ گردد. شاخه اصلي كه به سمت شمال شرق امتداد مي ­يابد از مركز محله­ هاي شمشيرگر، كليمي­ها، مرادبيگ، ميان كت، همت آباد عبور مي­ نمايد  و به امتداد 22 بهمن متصل مي­ شود. محله­ هاي پير علم امام زاده عبدالله و مؤمن آباد در گذرهاي منشعب از اين شاخه قرار دارند. شاخه دوم آن كه از ميدان افراداربن به سمت غرب مي­ رود پس از عبور از مقابل مسجد محدثين مركز محله طوق­داربن يا طاق داربن و باقر ناظر كاظم بيگ (سرحمام) و به پنجشنبه بازار متصل مي­ شود و امتداد جنوبي آن از خيابان نواب صفوي به نام كوچه شهيد نصيرايي از مركز محله آغاز مي­ شود و به خيابان شيخ طبرسي متصل مي­ گردد.

 

 محله ­هاي شهر بابل

       همانطور كه ذكر شد و در يادداشت­هاي ملگونف نيز آمده، بارفروش داراي 49 محله بوده است. در يادداشت­هاي رابينوي انگليسي تعداد محله­ هاي شهر 63 محله و در گزارش اولين طرح جامع شهر كه توسط مهندسين مشاور ميپلان در سال 1348 تهيه گرديده 76 محله آورده شده است. در كتاب بابل نوشته صمد صالح طبري تعداد محلات بابل بر اساس آمار موجود اداره بازرگاني 149 عدد عنوان شده است. در همين گزارش تعداد تكايا 56 باب و مساجد 70 باب قيد شده است. بسياري از اين محله­ها خصوصيات كامل يك محله را داشته، گاهي ساكنين محله مربوط به صنف خاص بوده­اند مانند محله آهنگركلا، دباغخانه، چيت سازي، رودگرمحله، زرگر محله، شمشير گر محله، كاسه گر محله، كفشگر محله، قصاب كلا، محله قناد. گاهي اسامي محلات به نام قوم يا مذهب ساكنان در آن موسوم است مانند محله كليمي­ها، محله عرب خيل، استر آبادي محله و گاهي با نام فرد برجسته و يا مكان زيارتي كه در آن قرار دارد شناخته مي­شوند مانند محله پير علم، محله آرامگاه، محله آستانه، بيژن حاجي، درويش تاج الدين، حمام ميرزا هادي، سيد جلال، شيخ كبير، قاضي كتي، مسجد جامع، مراد بيگ، ملانصيرا و …5

اكثر اين محله­ ها داراي مركزي ميدان مانند است كه تكيه، حمام، دكان و بازار در جوار آن قرار دارد و مراكز اين محله ­ها را معابري به هم مرتبط مي­ كنند. در نقشه شماره هشت مكان 80 محله نشان داده شده است.

 

مركز محله پنجشنبه بازار

 

معبر قديمي

 

معبر قديمي

 

محله پير علم

 

محله پير علم (امتداد كوچه ملانصير)

 

محله پير علم (امتداد كوچه ملانصير)

 

نقشه شماره هشت

 

نقشه شماره نه

 

 

 

ساختمان واقع در ميدان پنجشنبه ­بازار قبل از تعميرات 

 

محله سرحمام

 

محله افراداربن

معبر سمت راست ملانصيرا و معبر سمت چپ منشعب از ملانصيرا از مقابل مسجد محدثين مي­ گذرد و به پنجشنبه بازار مي­ رسد.

 

 

محله كليمي­ها واقع در جوار محور ملانصيرا

 

محور ملانصيرا

 

محله گلشن واقع در قسمت جنوبي محور ملانصيرا

 

مركز محله نقيب كلا

 

محله مسجد جامع (ميدان مقابل مسجد جامع)

 

محور ملانصيرا

 

مركز محله مرادبيك

 

محله سرحمام

 

محله سرحمام

 

محله سرحمام

وضع بناها و محوطه­ هاي تاريخي شهر بابل

براي تهيه اين مبحث به غير از تحقيق محلي از كتاب ” از آستارا تا استارباد“ اثر استاد منوچهر ستوده و گزارش طرح جامع بابل تهيه شده در مهندسين مشاور زيستا استفاده شده است.

آثار تاريخي داخل شهر بابل عبارتند از :

بناهاي عام ­المنفعه

بازار بابل

       ابن اسفنديار در تاريخ طبرستان آورده است كه ”محمد بن خالد بازار فرو نهاد و بيشتر امارت فرمود“ در گوشه و كنار شهر بابل چندين بازار قديمي وجود داشته كه از جمله بايد به : سر بازار، ته بازار، بازارچه، روز بازار، كهنه بازار، كچكه بازار، بالا بازار، پايين بازار، راسته بازار، پشت بازار، سال بازار، هفته بازار، گاه بازار و غيره نام برد. اما مهمترين و قديمي­ترين بازار بابل پنجشنبه بازار است. اين بازار كه حدود 250 سال قدمت دارد اكنون محله­ هاي سيد زين العابدين، حصير فروشان و سر حمام ميرزا يوسف را در بر مي­ گيرد. بعد از يك طرفه شدن خيابان بازار (امام خميني) از اهميت تجاري پنجشنيه بازار كاسته شده و به بازار كهنه فروشها تبديل گشت ولي پس از بهسازي اين محله توسط خانواده مرحوم اوصياء همچنان به عنوان قسمت اصلي بافت قديم شهر بابل مي ­تواند مورد توجه قرار داشته باشد.

كاروانسراي ملك (داخل زرگر محله سمت راست)

       اين كاروانسرا در محله بازار قرار دارد. باني آن حاجي ميرزا علينقي ملك التجار است. اين كاروانسرا بيست و دو حجره دارد كه حدود پانزده تاي آن با درهاي قديمي ارسي دار است. در غرب بنا قسمتي پيش آمده و دو اشكوبه است. درهاي ارسي دار طبقه بالا هم هنوز باقي است. اين كاروانسرا ملكي است و سهم وقفي ندارد.

كاروانسراي معتمد (پاساژ قدس)

       اين كاروانسرا در محله چهار سوق بازار واقع است. كاروانسراي كوچكي است كنار خيابان امام امروز. دوازده در حجره دارد كه بيشتر آنها نوسازي شده است. قسمتي از كارونسرا كه در ضلع شمالي قرار دارد دو طبقه است و شكل قديمي را تاكنون حفظ كرده است. اين قسمت از كاروانسرا يازده حجره در طبقه بالا و نه حجره در طبقه پايين دارد. مدخل­هاي جنوبي و شرقي جاي دو حجره طبقه پايين را گرفته­اند. تمام حجره­هاي بالا و پايين اين قسمت از كاروانسراي معتمد داراي پنجره­هاي ارسي با قاب و ملحقات است. سه دانگ اين كاروانسرا وقف بر عزاداري حسين (ع) است و سه دانگ ديگر را آقايان حاجي سيد يحيي اوصيا، حاجي محمد ابراهيم خردمند، حاجي علي اكبر طهماسبي، غلامعلي جهانيان و حاجي محمد جعفر معتمد مالك بوده ­اند.

كاروانسراي حضرت (پاساژ روبروی قدس)

       اين كاروانسرا در محله چهار سوق بازار واقع است. بنا شامل دو قسمت است. يك قسمت آن پاساژ مانند است كه دو طرف آن مغازه است. قسمت ديگر شامل حياطي است كه اطراف آن حجرات است. قسمت شمال ساختمان دو طبقه است . قسمت پاساژ نوسازي شده و دكانهاي جديد جاي حجره ­هاي قديمي را گرفته­اند و قسمت حياط هم تبديل به چوب فروشي شده است. سه تن از تاجران قديمي هر يك دو دانگ از كاروانسرا را وقف عزاداري امام حسين (ع) كرده ­اند نام­هاي ايشان از اين قرار است. حاج محمد اسماعيل سعيدي، حاج ملا آقاجان، حاج ملا عبدالكريم.

كاروانسراي سه راه چال

       اين كاروانسرا در محله چهار سوق بازار واقع است. بناي قديمي شكل اصلي خود را از دست داده و آهن فروشي است. اين كاروانسرا وقف روشنايي مرقد حضرت علي (ع) است و وقف آن معروف به ” وقف قرآن“ است.

كاروانسراي قيصريه (بعد از نانوائی بربری بعد از کاروانسرای حضرت تا برسد به روبروی خیابان صدر)

اين كاروانسرا در محله چهار سوق بازار قرار دارد. وضع قديمي كاروانسرا جز در قسمت جنوبي بهم خورده است. در قسمت جنوبي هنوز ارسي هاي قاب و آلت­دار قديمي بر جاي است. مقداري از اين كاروانسرا ملكي است. احمد آقاي اوصيا يك دانگ و مرحوم صادق شهيد زاده سهمي و محمدرضا راشدي نيز سهمي شريك هستند. باقي عايدات آن وقف عزاداري امام حسين (ع) است.

كاروانسراي حاج محمد حسن

اين كاروانسراي كوچك با حياطي كوچك شامل ده حجره و در محله بازار قرار دارد.

كاروانسراي ارس

شامل دوازده حجره تحتاني و شش حجره فوقاني و سمت جنوب بنا دو طبقه است.

كاروانسراي پلنگ (کاروانسرای گل محمدی خرما فروشی)

در داخل شهر واقع است اسامي چون پلنگ آب رود و غيره در مازندارن بسيار است كه نشان از زيادي اين جانور در دوره ­هاي قديم در اين منطقه دارد.  شايد محل تجمع شكارچيان بابلي بوده است.

كاروانسراي حاج عليرضا بلورچي (پشت کفش بلا بلورچی)

در محله بازار اول خيابان شهدا قرار دارد. شامل حياطي مستطيل شكل و دوازده حجره فوقاني و دوازده حجره تحتاني است.

كاروانسراي لعلي (روبروی بی سر تکیه سمت چپ)

اين كاروانسرا در جريان ساخت جاده كمربندي تقريباً از بين رفته و تنها دو حجره از انتهاي كاروانسرا باقي است.

كاروانسراي حاج علي اكبر سبز عليان

در بازار شهدا واقع است. سمت شرق و غرب بنا دو طبقه است. طبقه شرقي هفت در حجره و طبقه غربي شش در حجره دارد. زيرا اين دو طبقه مالبند است و طرف قبله آن انبار و بارانداز قديمي است.

كاروانسراي شهميري

اين بنا در سه راه مسجد جامع واقع است. ساختمان شامل حياطي است چهار گوشه كه چهار طرف آن حجره­ هاي يك طبقه است مجموع حجره­ هاي دور به 32 در بالغ است قسمت وسط حياط نيز در چهار جهت حجره ­هاي يك طبقه دارد و مجموع آنها به دوازده حجره مي­ رسد.

كاروانسراي حاج محمد علي ايماني

در سبزه ميدان واقع است. شامل فضايي است كه پانزده در حجره يك طبقه دارد و فضاي مالبند آن تبديل به مغازه­ هاي جديد شده است.

كاروانسراي حاج طالبيان (قبل از بانک قنادی نازبخش قبل از کوچه)

در محله اوجابن قرار دارد. سه دانگ از عايدات اين كاروانسرا وقف بر عزاداري امام حسين (ع) است و سه دانگ ديگر را وراث مرحوم سيد نعمت الله تهراني و حاج محمد تقي طالبيان شريك هستند. امروز اين كاروانسرا شكل قديمي خود را از دست داده و آهن فروشي است.

كاروانسراي مفتخر الملك (محل احداث خیابان شهریار

اين كاروانسرا در خيابان شهريار پور قرار دارد. تمام عايدات آن وقف عزاداري امام حسين (ع) است. تقريباً بطور كامل بازسازي شده است.

كاروانسراي دقيق

تقريباً تمام آنرا خراب كرده و در معرض فروش گذاشته­ اند. اين كاروانسرا در سنگ پل قرار دارد.

كاروانسراي سيد ذبيح الله طبري

در اول محله چهارشنبه پيش واقع است مقداري از اراضي آن از بين رفته و به خانه مسكوني و پاركينگ تبديل شده است.

حمام بزرگ خان (حمام چيق)

اين حمام در خيابان امام نزديك شهرباني قرار دارد و در سامان استر­آبادي محله است. بناي قديم از ميان رفته است و به جاي آن حمامي با توجه به احتياجات روز ساخته ­اند. اين حمام سابق بر اين به حمام ” چيق“ معروف بود.

حمام ميرزا يوسف

       اين حمام در دوره فتح علي شاه قاجار و به وسيله شخصي بنام ميرزا يوسف ساخته شده است. بنا در محله سرحمام قرار دارد و سربينه و رختكن عظيم اين بنا هنوز باقي است. سربينه بنايي است هشت ضلعي كه چهار صفحه بزرگ و چهار صفحه كوچك يكي در ميان در زير هشت ضلعي قرار دارد.  اضلاع ساختمان نيز از اندازه سكوها متابعت مي­ كند. قطر هشت ضلعي وسط هشت متر و ارتفاع آن بيش از ده متر است. كنار دو سر در قديمي حمام كه به دو كوچه مجاور بوده است دو كتيبه شامل ابياتي بر سنگ مرمر حك شده كه تاريخ بناي حمام را 1216 نشان مي­ دهد. (نقشه شماره ده)

حمام شاهزاده

اين بنا در محله طوق دار بن متصل به مسجد قرار دارد و در حال حاضر از آن استفاده نمي­ شود و رو به ويراني است.

پل محمد حسن خان (به شماره ثبت 1414)

       در دوره غزنوي بر روي رودخانه بابل پلي چوبي قرار داشت كه به شهادت بيهقي محمود غزنوي و سپاهيانش به زحمت از روي آن رد شدند. بعدها به دستور نصيرالدوله شاه غازي (558-536) پلي از خشت و آهك بنا كردند. ( نقشه شماره يازده)

در نيمه دوم قرن دوازده قمري به دستور محمد حسن خان قاجار جد آقا محمدخان با صرف دوازده هزار تومان پل عظيمي به درازاي صد متر و شش متر پهنا و هشت متر ارتفاع ساخته شد. اين پل هشت الي ده چشمه داشته است.

       رابينو در سال 1327 ق اين پل را ديده و گزارش داده است دو تا از طاق­هاي آن به واسطه زلزله در حدود سال 1820 م (1236ق) خراب شد و بعد از چندي آنرا تعمير كردند در سال 1907 (1325ق) دو تا از نه طاق پل را سيل برد و يكي از تجار بارفروش آنرا تعمير كرد. پل محمد حسن­خان در سه كيلومتري مركز شهر واقع است و تا سال 1343 ش راه شوسه آمل به بابل از روي آن مي­ گذشت. در حال حاضر هشت چشمه از اين پل باقي است كه در جنوب شهر ديده مي شود.  شش چشمه اصلي آن بزرگتر و دهانه هر يك 755 سانتي­متر است دو چشمه در دو طرف پل كوچكتر و دهانه آنها 410 سانتي­متر است. پهناي پل از پايين 530 و از بالا حدود شش متر است. درازاي آن از ابتدا تا انتهاي جان پناه 140 متر است اين پل را در زمان رضاشاه تعميراتي كرده ­اند.

 

سردر و هشتي واقع در سراي ميانكت 

       اين سردر و هشتي كه متعلق به خانه سابق مرحوم حاجي ميرزا محمود سعيدي است درخيابان ملانصيرا مقابل كوچه اسلامي در مقابل حسينيه حاجي حسين خان سعيدي در بخش يك شرقي بابل واقع است. اين بنا در شهريور ماه سال 1378 ﻫ.ش از طرف سازمان ميراث فرهنگي به ثبت تاريخي رسيده است.

مجتمع خدمات حمايتي سلمان

       اين اثر تاريخي نزديك پل محمد حسن خان واقع است و در مورخه 29/4/78 تحت شماره 2352 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت تاريخي رسيده است. (نقشه شماره دوازده)

ساختمان شهرباني بابل

از ابنيه زيباي ساخته شده در دوره پهلوي اول است كه در سال 1314 شمسي ساخته شده است.

ساختمان اداره پست

از ابنيه ساخته شده در زمان پهلوي اول است كه در سال 1311 شمسي ساخته و در حال حاضر تخريب گرديده است.

ساختمان دادگستري

از ابنيه دوره پهلوي اول است. كه در حاشيه خيابان مدرس واقع گرديده و اخيراَ به علت طرح گسترش اين خيابان ممكن بود كه مورد تخريب قرار گيرد كه اداره ميراث فرهنگي جلوگيري كرد. متأسفانه اين ساختمان نيز در حال تخريب است.

ساختمان گنجينه بابل

       اين بنا در سال 1307 شمسي به دستور پهلوي اول و به عنوان بلديه ساخته شده است و در سال 1374 ش با كاربري فرهنگي در اختيار سازمان ميراث قرار گرفته است. اين بنا در خيابان مدرس واقع و از ديدني ترين آثار شهر بابل است. (نقشه شماره سيزده)

كاخ پهلوي اول

در سال 1307 شمسي به دستور رضا شاه كاخي در شهر بابل ساخته شد كه در حال حاضر از جاذبه ­هاي ديدني اين شهر است.

بناهاي مذهبي

مسجد جامع

       مسجد در محله مسجد جامع بابل واقع است بنا به اسناد تاريخي اين مسجد را ابتدا مازيار بن قارن در سال 160 ق بنا كرد. در دوره صفوي تعمير شد. در دوره فتح علي شاه قاجار بر اثر زلزله خراب شد و به فرمان اين پادشاه در سال 1225 ق به مباشرت محمد شفيع مازندراني صدر اعظم وقت و توسط مير محمد حسن نامي دوباره بنا شد. (نقشه شماره پانزده و شانزده)

       مسجد در حال حاضر داراي دو سر در ورودي شرقي و غربي است كه به دو سرپوشيده هشتي مانند ختم مي­ شوند بالاي سر در غربي آيات و عباراتي بر خشت­هاي كاشي نوشته شده است. درازاي حياط مسجد شرقي غربي است و در طرفين شمال و جنوب آن ساختمان است. شبستان اصلي مسجد در ضلع جنوبي حياط است. درازاي آن 33  و پهناي آن دوازده متر است. در دو طرف ايوان و گنبد اصلي هشت گنبد كوچك است كه سه طرف هر يك از گنبدها طاق­هاي جناقي است كه بر ستونها و جرزها متكي است. در غرب محراب قديمي و در ديوار جنوبي مسجد دو محراب نوساز كاشي­كاري است. طرف شمال مسجد نيز ساختماني است كه درازاي آن مطابق با درازاي شبستان مسجد و پهناي آن در حدود پنج متر است. دو سنگ قبر در شبستان مسجد است كه تاريخ 1240ق و 1234ق را دارند.

مسجد و مقبره سعيد العلما

       سعيد العلما بارفروشي از علماي معاصر محمد شاه و ناصرالدين شاه قاجار است. وي در سركوب ملا حسين بشرويه و با بيان قلعه طبرسي نقش عمده ­اي داشت خاندان سعيدي از نسل او هستند.

       مقبره سعيدالعلما بنايي است شامل يك حياط و يك پيش صحن و صحني پنج ضلعي متصل به آن است. بر ديوار مقابل در ورودي دو طاق نما دو طاقچه و يك محراب است. مقبره در قسمت بالاي صحن اصلي و سنگ مرمري زردرنگ بدون هيچگونه نوشته و تزيين گور را پوشانده است. بنا روبروي مسجد جامع قرار دارد.

مسجد چهار سوق

       در محله بازار قرار دارد. بناي اوليه در دوره صفوي ساخته شده است و در سال 1211 ق به وسيله حاجي حسين استر آبادي تجديد بنا شده است. اين مسجد حياط كوچكي دارد. اين ستون آهني در وسط محراب است. سقف مسجد تيركشي و لمبه كوبي است. كتيبه­ اي بر سنگ بر ديوار غربي مسجد بود كه در تعميرات آنرا برداشته و بر ديوار جنوبي حياط كه ديوار اصلي محراب است كار گذاشته ­اند.

مسجد چال مسجد حاجي ميرزابابا

       در محله چهار سوق بابل قرار دارد. بنا حياطي است كه دوازده حجره در آن است و محرابه مسجد در ضلع جنوبي حياط واقع است بر سردر ورودي مسجد تاريخ 1323 ﻫ. ش همراه با بيتي حكاكي شده است.

مسجد و مدرسه ميرزا شفيع صدراعظم (صدر)

       بنا در پشت مسجد چهار سوق در محله قديمي پنجشنبه بازار بابل قرار دارد. ميرزا محمد شفيع مازندراني وزير فتح علي شاه قاجار آنرا در سال 1221 ق ساخته است مدرسه و مسجد در كنار يكديگر است. درازاي حياط مدرسه 45 پهناي آن 30 متر است. بناي مدرسه دو طبقه است. در ضلع جنوبي مدرس و در ضلع شمالي مدخل است. بالاي هشتي آن 5 اطاق بزرگ بنام عرش قرار دارد كه در حال حاضر كتابخانه مدرسه است.

مسجد زرگر محله

       در خيابان چراغ برق قديم در محله زرگر محله واقع است. در سمت قبله محراب مسجد ساخته شده است. سقف تيركشي و تخته كوبي است. محرابي كاشي كاري دارد كه كتيبه ­اي و مناظري از خانه ­هاي مسكوني و رودخانه و گل و بوته و مرغ آنرا تزيين كرده است. سمت راست و چپ محراب كتيبه ­اي بر كاشي به خط نستعليق ديده مي­ شود.

مسجد مولانا

       اين مسجد در زرگر محله مقابل چراغ برق قديم واقع است و آنرا سيد حسن مولانا تاجر پنبه در سال 1314 ﻫ.ق ساخته است. حياطي كوچك دارد كه چند اصله درخت مركبات در آن است. در يك طرف حياط اطاقي براي خادم مسجد ساخته ­اند ضلع شمالي حياط محرابه مسجد است. دو فيلپا وسط بناي محرابه است سقف تيركشي و تخته كوبي است. بام مسجد سفال ­پوش است. نمای آن از سمت خیابان آجر قرمز با بندکشی سفيد است و یک منار دارد داخل آن دارای کاشی کاری هفت رنگ است.

مسجد و مدرسه كاظم بيگ

       اين بنا در ميدان محله سرحمام واقع است. بناي اوليه در سال 1092 ﻫ.ق توسط حاج كاظم بيك ساخته شده است بعدها پسر او آقا محمدرضا در سال 1101 ﻫ.ق و مولانا مير نظام محمد در سال 1169 آنرا تعمير كردند. مسجد شامل حياطي بزرگ و مربع شكل است. دو سمت شرق و غرب حياط ايوان­هايي است كه جلو هر يك هشت فيلپاست. سقف آن دو ايوان تيركشي و بام آنها سفال پوش است در شمال حياط در ورودي و اطاق خادم است. محرابه مسجد به سه قسمت تقسيم شده كه قسمت بزرگتر تا بام مسجد مي­رسد سمت چپ و راست محراب مسجد دو پنجره است كه پشت آنها ديوار چيده­اند. در غرب مسجد قسمتي را با نرده چوبي براي زنان جدا كرده­اند. در شرق مسجد اطاقي است كه مقبره چند نفر از علماست. منبري چوبي و پركار نيز در اين مسجد وجود دارد در دو طرف محراب دو كتيبه نوشته شده كه اشعاري روي آنها حك شده است.

       در غرب محرابه مسجد دو در ارسي است كه به اطاقي باز مي­ شود در اين اطاق كه دري نيز از حياط دارد مرقد ملا محمد حمزه و فرزندش شيخ محمد حسن و مرقد آقاي شيخ علي شريعتمدار و مرقد شيخ محمد حسن شريعتمدار است.  مسجد داراي سر دري نيز در كوچه باقر ناظر است كه آنجا هم كتيبه­ اي دارد اين بنا در سال 1342 ﻫ .ش توسط متولي آن آقاي محمد جعفر كاظم بيگي تعمير شده و سردر شمالي را از نو ساخته ­اند. (نقشه شماره هفده)

مسجد محله طوقدار بن (توغ داربن) (بازار وصل بانک ملت)

       حياط مسجد داراي دو در ورودي است يك در به ميدان طوقدار بن و دري ديگر به خيابان گشوده مي ­شود. محراب مسجد در ضلع جنوبي حياط است. جلو محراب چهار حفاظ بلند شيشه ­اي است كه قسمت وسط آنها دري ورودي به محراب گذاشته ­اند. بالاي محراب و اطراف آن كاشي كاري است و آياتي از كلام الله بروي آن نوشته شده است. بنا در سال 1349 ش به وسيله حاج محمد علي ايماني تعمير شده است.

مسجد پيرعلم يا مسجد مراد بيگ

       در محوطه ميدان پيرعلم نزديك تكيه مسجدي است كه در سال 1347 ش حاج محمد علي ايماني باني تجديد بناي آن شده است وي در ضلع شرقي حياط محرابه­اي نو ساخت و در ضلع شمالي آن ساختماني براي خادم و آبدارخانه بنا كرد.

مسجد پنجشنبه بازار = مسجد حاجي ميرزا هدايت

       بنا در محله پنجشنبه بازار قديم واقع است. شامل حياطي است تقريباً مربع شكل دو فيلپا در وسط صحن محرابه است. سقف مسجد تيركشي و لمبه كوبي است. در  شمال حياط اطاق­هايي با دو پنجره ارسي­دار بزرگ قرار دارد سمت شرق و غرب حياط هم ساختمان آبدارخانه و غيره است. اين مسجد داراي دو گلدسته است.

مسجد گلشن

      در محله گلشن واقع است به نوشته دكتر منوچهر ستوده: در حاشيه درياي خزر مساجد و حمام­هاي بسياري بنام گلشن وجود دارد كه ظاهراً در دوره صفوي ساخته شده ­اند. مسجد گلشن بابل هم يكي از آنهاست. اين مسجد نوسازي شده است و از آثار قديمي آن گلدسته ­اي است كه بالاي آن خراب شده و سرپوش ندارد.

مسجد بي سر تكيه

       اين مسجد در محله بي سر تكيه واقع است و در سال 1330 ﻫ.ق ساخته شده است، شامل حياط كوچكي است. وسط صحن محرابه شش فيلپاي شش ضلعي از آجر ساخته­اند. در شرق بنا قسمت زنانه است كه متصل به صحن محرابه است. اين مسجد گلدسته­اي زيبا دارد. باني مسجد شخصي بنام بلورچي بوده كه مقبره او در ضلع جنوب شرقي مسجد در داخل كوچه قرار دارد.

مسجد محدثين

       اين مسجد در محله طوقداربن واقع است. بنا شامل حياط بزرگي است كه داراي محرابي بزرگ است به درازاي سي متر و پهناي هفت متر. اين مسجد به وسيله ملانصيرا ساخته شده است و گور خود او در حياط همين مسجد است. بر بالاي محراب سه كتيبه حكاكي است كه تاريخ 1136 ﻫ.ق را دارد. اين مسجد در سالهاي اخير به وسيله آقاي علي حقوقي تعمير شده است. اطاقي چسبيده به مقبره ملانصيرا قرار دارد كه مقبره آقا شيخ محمد حسن معروف به شيخ كبير است. سنگي ساده بر گور او است و كتيبه ­اي ندارد.

مسجد قهار قلي خان

       اين بنا در محله قهاريه واقع است. شامل حياطي كوچك است و محرابه مسجد در جنوب اين حياط است. سه پنجره بلند و عريض جلو ساختمان است. اين مسجد در اوايل انقلاب تعمير اساسي شده است.

مسجد چاله زمين

در محله چاله زمين واقع است و مسجد كوچكي است.

ساير مساجد شهر مسجد انصار، مسجد عدناني و مسجد درودگر محله را مي­ توان نام برد.

 

تكيه زرگر محله

       در غرب ميدان زرگر محله قرار دارد. شامل ايواني است كه پنج ستون چوبي چهار تراش در جلو آن است و دو اطاق در دو طرف بناست روي تخته ­هاي سقف شكل جانوران و گل نقاشي شده است. گلدسته­اي نيز در كنار بنا ساخته شده است. اطاق­هاي ديگر اين تكيه دكان نجاري شده است.

تكيه باقرناظر

       تكيه ­اي كوچك است كه در محله سرحمام در گذر باقرناظر قرار دارد. يك مدرسه نيز با نام باقرناظر در همين محل قرار داشت كه در سال 1319 آنرا خراب و جايش مدرسه سعدي را ساختند. (نقشه شماره بيست)

ارباب تكيه

       ارباب تكيه در محوطه ميداني نزديگ بارگاه سيد جلال واقع است.

تكيه پنچشبنه بازار

       اين بنا در محله پنچشبنه بازار قديم واقع است. ساختماني است آجري و قديمي كه پنجره ­هاي بزرگ چوبي

شيشه­ دار دارد. (نقشه شماره بيست و يك)

تكيه پيرعلم = تكيه مراد بيك

       بنا در محله مرادبيگ واقع است نماي ساختمان سه پنجره بزرگ و چوبين است كه هر كدام چهار لنگه دارد. سقف بنا تيركشي و تخته ­كوبي است علمي در جلو تكيه است كه بر حاشيه اطراف دايره نامهاي چهارده معصوم حك شده، وسط اين نامها دو يا علي حك شده است صندوقي مخصوص نذورات نزديك علم بر ديوار نصب است. بر فضاي قسمتي از ميدان سقفي بلند و آهنين زده­ اند. اين قسمت نيز از نوسازيهاي حاج محمد ايماني است.

تكيه اجابن

       اين تكيه يك گلدسته دارد و بنا دو طبقه است. طبقه بالا شامل سه پنجره بزرگ با جامهاي شيشه است. در دو طرف اين قسمت دو در بزرگ است كه قسمتهاي مياني آنها باز و بسته مي ­شود. طبقه زيرين شامل دو راهرو در طرفين و اطاقي بزرگ در وسط است. كتيبه ­اي شامل شعر و اسامي افراد بر روي كاشي كنار در ورودي نوشته شده است.

كيجا تكيه

       در حال حاضر ساختمان كيجا تكيه كاملاً بازسازي و تخريب شده و تنها سقانفار آن باقي مانده است. در كتاب از آستارا  تا استار آباد صفحه 296 آمده است:

... " اما سقاتالار آن بسيار زيباست و به جرأت مي ­توان گفت كه زيباترين و پركارترين سقاتالاري است كه تاكنون ديده شده است. اين سقاتالار شامل دو قسمت اصلي بالا و پائين است. قسمت بالا فضائي است به پهناي 3 و درازاي چهار متر كه اطراف آن چهارده ستون لاچ لنگري مارپيچ بسيار ظريف است. شش سر ستون آنها دهان اژدري است و در مابقي به جاي نقش دهان اژدري كلمات يا قاضي الحاجات را با خط عكس حك كرده ­اند. سقف اين قسمت دو رده شير سر ظريف پركار تراش دار دارد و بالاي آنها هشت پلور نيم گرد با نقش تراشيده اي در وسط كشيده­ اند. بالاي پلورها تخته كوبي است. بر تخته­ ها نقاشي­هاي مختلف بدين شرح است:

       جبرئيل، خورشيد، ديو، بدنهاي انساني يا سرهاي نظير سگ، شغال ماهي – پرندگان مختلف، اژدها، سر طبال كه يكي از آنها سبيلي بزرگ چهار تفنگچي – شيري كه بر پشت آهو حمله كرده است، حبس، مردي قليان بدست، شكارچي با تفنگي سرپر دواره­كش كه با اره­اي كنده­اي را اره مي­كند، مالك عذاب پرنده­اي كه دنباله ماهي بزرگي را در دهان گرفته، ماهيگير، رستم و ديو سفيد، دختري كه گاوي مي­دوشد، اسرافيل مشغول دميدن در صور، سرو، بچه، اسب، نامه عمل خوب كه بدست فرشته­ايست و بر آن نوشته است. مشهدي محمد علي خان و كربلايي يوسف و كربلائي تقي، فرهاد كوهكن، چوپان با گوسفندان، زارع در حال درو، شيرين بر سر جان كندن فرهاد، زن زيبايي كه بر گردن او مار پيچيده است، فيل ، ماري كه دور مرغي پيچيده است.

بر يكي از تخته­ هاي سقف با خطي خوش نوشته است:

باني اين سقا تالار مشهدي علي خان

عمل نجاري از مشهدي داداش نوائي سنه 1306

       گرداگرد اين فضاي اصلي راهروئي است كه پهناي آن در حدود يك متر است: قسمت زيرين اين سقاتالار را چون روغن زده بودند بسيار تر و تازه بود. نقش و نگار اين قسمت كمتر از قسمت بالا است. اين قسمت شامل ده ستون است كه دو به دو نقش­هاي كنده ­كاريهاي آنها يكي است. دو عدد از آنها لاچ لنگري هفت و هشت و مابقي ستونهاي چهار سوي پخ زده است كه وسط آنها كنده­ كاري دارد. سرستونهاي چهار كنج، دهان اژدري است، كه اژدهاي آن را از داخل رنگ آميزي كرده­ اند و سر هر اژدها شاخي از چوب دو سه شاخه نظير شاخ گوزن است شاخهاي اژدها به طرف پائين است.

بر تخته­اي از سقف با خط خوش نستعليق نوشته شده است:

" هرره القاضي حاجي آقا بار فروش سنه 1306"

به اين ترتيب مي ­توان گفت :

       در شهر بابل تكيه به هر دو صورت موقتي و دائمي مشاهده مي ­شود. به عنوان نمونه از تكيه ­هاي موقتي خانه آقاي خليل رحماني را مي ­توان نام برد. تكيه ­هاي دائمي در اين شهر از نظر كالبدي به طور معمول از يك فضاي اصلي و يك تا چهار فضاي فرعي (راهرو، كفش كن و انبار) تشكيل شده است كه يك سقانفار دارند و تنها يك نمونه (مقري كلا) تركيب فضايي فوق را ندارد و فاقد معماري ويژه ­اي براي اين عملكرد است . قابل ذكر است كه اين تكيه در روستايي خارج از شهر بابل قرار دارد و نقشه آن كاملاً مشابه منازل مسكوني از جمله منزل آقاي خليل رحماني است كه از فضاي تالار و شاه نشين و گوشوار و ... تشكيل شده است و احتمالاً خانه اربابي بوده كه به طور دائم وقف مراسم عزاداري به صورت تكيه گرديده است.

مقبره بيكائيها مدرسه سقاباشي مسجد حاج خان بيگ (غرب مسجد کاظم بیک)

       اين مجموعه در ميدان محله سرحمام واقع است. نزديك مسجد كاظم بيگ و تقريباً متصل به آن در حياطي كوچك مقبره و مسجد و مدرسه ­اي است. مقبره بيكائيها شامل سه اطاق است كه در آن افراد اين خانواده از سادات دفن شده ­اند. طبقه بالاي مقبره اطاقهاي چوبي است كه پيش از اين طلبه نشين بوده و در حال انهدام است. در حياط مقبره روبروي حجرات مقبره، مسجدي كوچك است كه به مسجد حاج خان بيگ معروف است.

مقبره سيد زين­العابدين

       اين مقبره در وسط ميدان محله پنجشنبه بازار جديد واقع است. بناي اصلي شامل دو اتاق است كه يكي از اطاق مقبره و يكي اطاق خادم است. قبر حدود 120 سانتي­متر از كف بلندتر است و سفيد كاري شده و ضريحي چوبي روي آن گذاشته­ اند. سقف بنا داراي دو رديف شيرسر است و بام سفال پوش است. در ميان دو اطاق كنده كاري است كه كتيبه كوچكي دارد. به تاريخ 1312 قبل از سال 1312 اين مقبره قبر محقري بود در اين سال حاج ميرهدايت اوصيا آن را ساخته است.

مقبره قريشي

       در محله آستانه (وزير زنجيره بن) سابق. چهار ديواري است كه مقبره چند تن از علما در آنجا است از آن جمله است. سيد حسن محقق بهشتي و سيد محمد باقر حجتي و سيد رسول صدرايي.

مقبره حاج ملا محمد بن اشرفي و مقبره ميرزا محمود رئيس

       اين مقابر در محله مسجد جامع بابل قرار دارد. حاج ملا محمد اشرفي معروف به حجت الاسلام معاصر ناصرالدين شاه بود شاه در سفر سال 1282 ق در بارفروش به خانه او رفت. ميرزا محمود رئيس از سادات مرعشي و اهل بارفروش بود. وي مردي اديب و آشنا به ادبيات فارسي و عربي بود و در سن 80 سالگي در سال 1315 ش وفات يافت و در مقبره جدش ملا محمد اشرفي به خاك سپرده شد. مقبره بنايي بزرگ است و سنگ قبر اين دو تن در آنجا بدون كتيبه وجود دارد.

مقبره درويش فخرالدين حاجي

       در اين بقعه كه در منطقه موزيرج و در كنار بابل رود قرار دارد، محله تدفين يكي از دراويش و فرماندهان زمان مرعشيان است، كه در سال 833 ه. ق احداث گرديد. از صاحب قبر اطلاعات زيادي در دست نيست فقط مشخص است كه از مرعشيان است كه بر مزارش بقعه­ اي زيبا ساخته­ اند.

       بناي بقعه درويش فخرالدين حاجي استوانه ­اي شكل است و با آجر ساخته شده است. بامي هرمي شكل دارد و در هر يك از اضلاع آن مربعي از كاشي كاري است . اين بنا از داخل دايره ­اي است به قطر 65/4 متر. در وسط بقعه صندوق چوبي بر روي مزار قرار دارد با ارتفاع 106 سانتيمتر و طول و عرض 108×245 سانتيمتر. (نقشه شماره بيست)

استاد سازنده اين صندوق استاد فخرالدين بن علي بن استاد اسماعيل نجار آملي است.

امام زاده مالك و محسن

       اطاقي است آجري و ساده كه گور دو تن در آن است و در محله طوقدار بن واقع است. سقف بنا تيركشي و بام آن سفال پوش است. زيارت نامه­ هاي متعددي در اين امامزاده است اما هيچكدام قدمت چنداني ندارند.

امامزاده قاسم (ثبت تاريخي 342)

       يكي از مهم ترين آثار تاريخي داخل شهر بابل است كه در محله آستانه واقع است صاحب آرامگاه در طومار متوليان دوره صفوي فرزند امام محمد تقي (ع) معرفي شده است اما مشكوتي آنرا فرزند امام موسي كاظم (ع) معرفي مي كند. درداخل بقعه اثري از نسب امامزاده نيست و نسب او بين اهل تحقيق به صورت هاي مختلفي نوشته شده است. در هر صورت يكي از علل شكل گيري شهر بابل بعد از حمله مغول وجود همين امامزاده در اين محل بوده است كه امروز نيز مركز شهر بابل است ناصرالدين شاه رابينو ، ملگونف، و ديگر مسافران قرون 13 و 14 ق از اين بنا ياد كرده­اند.

بناي امامزاده قاسم متعلق به قرن نهم قمري است در اين بقعه تاريخ 890 ق ثبت است. بقعه به آستانه هم معروف است. بنا شامل مسجد آجري و گنبدي هرمي شكل است. در زير گنبد دو صندوق نفيس چوبي قرار دارد صندوق اصلي به سال 888 ق به وسيله استاد احمد نجار ساروي ساخته شده است.

صندوق كوچك هم معروف است كه مرقد باني اوليه بنا است.

امامزاده عبدالله

       در محله چهارشنبه پيش واقع است. جنب درمانگاه شمار دو. به وسيله آقاي ثقفي تجديد بنا شده و آثاري از بناي قديمي به چشم نمي ­خورد. يك امامزاده عبدالله نيز در شيخ موسي در بند پي شرقي است گفته  مي­ شود اين امامزادگان از نوادگان امام موسي كاظم (ع) هستند.

امامزاده يحيي

در كاسگر محله پشت اداره پست واقع است.

مرقد بي بي آسيه خاتون

در محله چراغ برق قديم قرار داشته. بناي اين مرقد در خيابان كشي از بين رفته است اما قبر بي بي آسيه خاتون كنار هلال ميدان نزديك نرده پهلوي درخت نارنج باقي است كه شبها شمعي بر آن مي­افروزند . گفته مي­شود از خواهران امامزاده قاسم يا از زنان دوره قاجار است بيشتر بانوان در آنجا نذر و نياز مي­كنند.

مرقد عبدالمعصوم (روبروی مدرسه

نزديك تكيه باقرناظر واقع است و از اماكن مقدس محسوب مي­شود.

بارگاه سيد جلال

       در محله سيد جلال قرار دارد بنايي است تقريباً چهارگوش به ابعاد 5 د ر6 متر نماي آن آجري و بام سفالي است. قبري به درازي دو متر و پهناي 175 و بلندي 80 سانتي متر در وسط بنا است مقداري از قبر كاشي كاري و باقي سفيد كاري است. بر بالاي قبر پنجه اي آهنين است كه روي آن در قسمت وسط نوشته شده جلال الدين ابن حسين چيكرودي بنا بر تحقيقات آقاي اردشير برزگر اين مكان مقبره يكي از كياييان جلالي است كه از سال 750 الي 763 ق در بابل حكومت داشته است. مسجد و تكيه ­اي هم در همين محل به نام سيد جلال وجود دارد كه هر دو را خراب كرده و ساختمان جديد جاي آنها ساخته ­اند.

 

قبر حاج ملامحمد علي بارفروش (حضرت صدوق حوزه علمیه)

       اين مقبره در مدرسه زكي­خان در محله حصيرفروشان واقع است. حاجي ملا محمد علي بارفروشي معروف به حضرت صدوق كسي است كه بيست هزار بيت شرح بر ” الله الصمد“ نوشته است. وي به فرقه بابیت پيوست و در جريان بلواي قلعه طبرسي دستگير و به بابل آورده و اعدام شد و در مدرسه زكي خان دفن گرديد . مدرسه مذكور در حدود سال 1310 ش از طرف وزارت فرهنگ تجديد بنا شد و در آن مدرسه دولتي بنا گرديد. يكي دو سال بعد دكتر اسدالله شريف كه منتسب به بهائيت بود دبستان مذكور را از اداره فرهنگ گرفت و در عوض مكان فعلي مدرسه هفده دي (واقع در خيابان امام) را به اين اداره داد. مدرسه زكي خان امروز شكل خانه مسكوني به خود گرفته است. حياطي است بزرگ و مشجر در ورودي آن در جنوب خانه و در كوچه ابراهيمي است ولي در سابق آن در كوچه حصيرفروشان بود. عمارت اصلي كه مركب از چند اطاق و مهتابي است در قسمت شمال محوطه است. هيچگونه اثري از قبر ملا محمد علي ديده نمي­شود. آثار و نوشته­هاي اين شخص دربريتيش ميوزيوم است.

دو كنيسه ي قديمي

       اين دو كنيسه در كنار هم در يهودي محله بابل قرار دارد. هر دو آنها متروكه است. يكي از آنها تا چندي پيش باز بوده و بوسيله يهوديان بابل مورد استفاده واقع مي­ شده كه اطاقي چهارگوش است كه وسط آن سكو مانندي بلندتر از كف اصلي ساخته ­اند. بالاي اين سكو صندوقي قاب و آلت كاري است كه توراتي قديمي به شكل طومار در آن نگهداي مي­ شود. چهار طرف اين سكو نيمكت و جاي نشستن عبادت ­كنندگان است. (در حال حاضر هردو تخريب شده ­اند)

هفت تن = هفت تنان

       در اراضي علمدار بابل واقع است. بناي بقعه از آجر و قديمي است. در وسط بناي اصلي هفت قبر پهلوي يكديگر است بالاي اين گورها يك متر از سطح زمين بلندتر است و درازي آن حدود هفت متر است ظاهراً اين محل گورهاي هفت پسر ويشتاسپ جلالي است كه در جنگ با ميركمال­ الدين بن ميرقوام­ الدين كشته شدند. آقاي مهدي فضل­ الله ­زاده مقبره ­اي خانوادگي در كنار بناي هفت تنان دست و پا كرده است و تعميراتي هم در بناي اصلي انجام داده است و اشعاري نيز بر ديوار شمالي بقعه نصب شده است. مردم محلي اين مكان را مزار هفت نفر از فرزند زادگان امام موسي بن جعفر (ع) مي ­دانند.

كافركتي

       تپه­ اي تاريخي است در جنوب بقعه هفت تن. بلندي آن حدود ده الي پانزده متراست. اراضي بالاي تپه را اشخاص ضبط كرده و باغ احداث كرده­اند. كسي هم در آنجا كوره آجرپزي داير كرده كه بيم نابودي اين تپه تاريخي مي­رود.

درويش تاج الدين

مقبره­ اي است پشت شهرداري نزديك مدرسه حافظ.

درويش شمس ­الدين زردن

بر قسمتي از جدار آن نوشته شده است :

رحل سلطان المحققين مفخر الفقرا الصالحين درويش فخردين حاجي تاب ثراه و جعل الجنه مثواه بن حسن حاجي في تاريخ سنه ثلاث و ثلاثين و ثمانمائه الحقير خادم الفقرا و الصلحا الضعيف نظام بن علي جوبكلاه. شماره ثبت تاريخي اين بقعه 641 است.

كوت يا تپه جنيد

از تپه­ هاي باستاني نزديك بابل است.

در داخل شهر واقع است اسامي چون پلنگ آب رود و غيره در مازندارن بسيار است كه نشان از زيادي اين جانور در دوره ­هاي قديم در اين منطقه دارد.  شايد محل تجمع شكارچيان بابلي بوده است.


درويش علم بازي

      مقبره درويش علم بازي در شمال شهر بابل و بالاتر از آرامگاه معتمدي در محله بازگيركلا قرار دارد. اين بنا داراي پلاني چهارگوش است كه چهار كنج آن فرورفتگي دارد.  سقف آن گنبد هرمي شكل شش وجهي و نماي آن آجريست كه بعداً آن را با گچ پوشانده اند داراي تزئينات آجري و كاشي كاري مختصري به رنگ آبي است.

گنبد آن دوپوش است و از داخل كروي و پوشيده شده از گچ است.

تزئينات اين بنا كاملاً مشابه مقبره درويش فخرالدين در موزيرج است. احتمالاً دو بنا مربوط به يك دوره تاريخي هستند.

 

شيخ كبير

       اين بنا در جوار مسجد محدثين ساخته شده است و روحاني بزرگوار شيخ محمد حسن بن صفرعلي معروف به شيخ كبير بابل كناري در زيرپاي استاد خود مرحوم ملانصيرا به خاك سپرده شده است.

       اين بناي يك طبقه كه بخشي از آن داراي نماي آجري و بخش ديگر با گچ پوشانده شده است داراي سقفي سفالي با پوشش تيرچوبي است كه بار سقف توسط ستونهاي چوبي به زمين منتقل مي گردد. در و پنجره­ هاي بنا چوبي و داراي تزئينات متنوعي است ايوان سرپوشيده مقابل بنا داراي نرده هاي چوبي تزئين شده است و ايوان دو پله از زمين بلندتر است.

قسمت آجري نما داراي تزئيناتي با نقش سرو است كه با رنگ سفيد و سياه روي آجر قرمز با بندكشي سفيد ترسيم شده است. نماي آجري آن متقارن بوده و سه پنجره در وسط و دو در, در كنار دارد.