51- معماري و مسكن بشرويه

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات ویژه

Demo Image

 زهره بزرگ نیا
چاپ شده در: نشريه"معمار"شماره65
تاریخ انتشار:بهمن و اسفند 1389

       يكشنبه 31 خرداد 1388 ساعت يازده صبح از بيرجند به طرف بشرويه حركت كردم. جاده بشرويه از جاده قائن منشعب مي شود، شهرقائن در 100 كيلومتري شمال بيرجند مركز استان خراسان جنوبي واقع است. در حدود 45 كيلومتري قائن جاده بشرويه به ­سمت باختر و به ­سمت فردوس منشعب مي گردد. نرسيده به سرايان جاده دو شاخه مي ­شود كه شاخه شمالي آن به سمت سرايان و شاخه جنوبي به فردوس منتهي مي گردد.

        فاصله بيرجند تا فردوس حدود 200 كيلومتر و فاصله فردوس تا بشرويه 90 كيلومتر است. در طول راه تعداد زيادي آب انبار يا حوض انبار صحرايي وجود داردكه در گذشته وجود آن ها براي مسافرين جنبه حياتي داشته ولي در حال حاضر تقريباً بلا استفاده هستند. معماري تمامي شهرها و روستاهاي بين راه، خشت و گلي با بام گنبدي است، در اين بيابان خشك و بي آب و علف، مصالح ديگري جز خشت و گل براي استفاده در ساختمان وجود ندارد. به غير از درختچه ها و بوته هاي خود رو در مجاورت روستاها و در كنار جوي آب درختان سنجد و مزارع تنك گندم نيزمشاهده مي شود. در ورودي شهر فردوس چند بناي قديمي زيبا قرار داردكه در مقاله دشت كويرنشريه معمار شماره 53 به آن اشاره شده و تصاوير آن به نمايش گذاشته شده است. از فردوس كه به سمت بشرويه مي رويم، هرچه به بشرويه نزديك تر مي شويم بيابان بيشتر چهره خود را نشان مي­ دهد و زمين شيري رنگ مي شود. در نقاط مختلف گردبادهايي كه تأكيد بر كويري بودن منطقه دارند خودنمايي مي­ كنند.

موقعيت و خصوصيات جغرافيايي

       شهرستان بشرويه به مركزيت شهر بشرويه از شهرستان هاي استان خراسان جنوبي بوده و تا آبان 1387 يكي از بخش هاي شهرستان فردوس محسوب مي شده و در اين سال خود به شهرستان بدل گرديده است . موقعيت جغرافيايي آن 33 درجه و 31 دقيقه شمالي و 57 درجه و 59 دقيقه خاوري بوده، در خاور ايران و در شمال باختر استان خراسان جنوبي قرار دارد. ارتفاع آن از سطح دريا حدود 880 متر و جمعيت آن براساس سرشماري سال 1385 برابر با 23045 نفر است كه 9267 نفر آن در روستاها و 13778نفر در شهر  بشرويه زندگي مي كنند. در بخش باختري اين شهرستان رشته كوه نه چندان بلند شتري يا شتران قرار دارد كه بشرويه را از طبس و كوير لوت را از كوير نمك جدا مي كند و بخش شمالي آن به كوير بجستان (كوير نمك) با وسعت بيش از 250 هزار هكتار منتهي مي شود. در خاور منطقه نيز ريگزارهايي به چشم مي آيد. آب و هواي منطقه خشك و كويري است و بيشترين و كمترين مطلق دماي هوا در ايستگاه بشرويه 47 و 12- درجه سانتي گراد گزارش شده است. روستاهاي شمالي گرم تر و روستاهاي باختر ي آن به دليل نزديكي به رشته كوه شتري ،دماي ملايم تري دارد. منطقه، رودخانه دائمي ندارد و چند رود فصلي به نام هاي رودخانه" قلعه واقي"، "ريسو"،" فتح آباد"،" كال اصفاك "و "كال شور" پس از بارندگي، آب در آنها روان مي شود. پوشش گياهي از گونه هاي پر طاقت مانند گز و تاغ و گياهان دارويي چون كتيرا و زيره سياه و بارهنگ بوده و در كوه هاي شتري تعدادي درختان جنگلي چون انجير، پسته كوهي، بادام كوهي و گردو وجود دارد. بشرويه بر سر راه فردوس به طبس قرار دارد و دروازه ورودي استان يزد به استان خراسان جنوبي محسوب مي شود.

 

 

 

 

وجه نامگذاري

       نام بشرويه از دو بخش «بش» و «رويه» تشكيل شده كه «بش» به معناي كشت ديم و يا به روايتي ديگر نام گياهي است كه در آن منطقه مي روئيده و «رويه» به معني محل رويش است.

پيشينه تاريخي

       مدارك زيادي درباره پيشينه تاريخي بشرويه موجود نيست. ناصرخسرو قبادياني كه در سال هاي 394 تا 481 ه.ق مي زيسته است در سفرنامه خود كه از طبس به تون يا فردوس و از آن جا به قائن رفته از روستاي «رقه» واقع در باختر بشرويه عبور نموده و از مسجد جامع آن ياد كرده ولي از بشرويه كلامي به زبان نياورده است. در كتاب دايره المعارف بزرگ اسلامي جلد 12 صفحه 188 آمده است: "عمر بشرويه چندان نيست و قريب 400 سال از احداث آن مي گذرد. مير محمد خان عرب، حاكم طبس (در سال حدود 1200 ه.ق) و برادرش مير حسن خان برگرد بشرويه حصاري كشيدند كلنل "سي ام مك گرگر" در سده 13ه ق و در حدود 120 سال پيش ،از اين منطقه عبور كرده مي گويد:بشرويه در حقيقت روستاي بزرگي است كه در دل جلگه اي واقع شده و ديواري دور آن را گرفته ...و محدوده اي به وسعت 400در 500يارد را در بر گرفته كه ضلع بزرگ آن به طرف شمال مي باشد ،چهار دروازه دارد هر يك در يك جانب آن و در گوشه شمال غربي ارگ يا قلعه واقع شده است". وي طرحي ساده از بافت قديم بشرويه را كه شامل دروازه ها، برج ها ، بارو و ارگ (قلعه) آن است در كتاب خود ترسيم كرده، مساحت آن را در حدود 7/16 هكتار تعيين كرده است.

بافت تاريخي

       بافت تاريخي شهر كويري بشرويه يكي از معدود بافت هاي دست نخورده اي است كه آثار معماري و ويژگي هاي شهري آن از دوره صفويه تا كنون باقي مانده است. اين بافت داراي حصار و بارو بوده واز  برج هاي احتمالآ دوازده گانه  آن پنج عدد باقي مانده است. در نقشه سال 1335 شهر، حصار و باروي شهر به خوبي مشاهده مي شود و تنها بخش خاوري آن چندان مشخص نيست. شكل آن ذوزنقه اي است و دو محور اصلي از ميان آن مي گذرد كه محور شمالي- جنوبي از شمال به روستاي اصفاك، از جنوب به طرف جاده فردوس، محور خاوري-باختري از خاور به طرف كال شور و از باختر رو به سوي روستاي "رقه" دارد. اين راه در گذشته راه قديمي  يزد بوده و از طبس مي گذشته است. در حال حاضر راه طبس از روستاي اصفاك مي گذرد و محور شمالي- جنوبي محور اصلي عبور از بشرويه به سمت فردوس و طبس شده است. در محل برخورد اين دو محور ميدان اصلي شهرقرار داشته و بازار شهر در جنوب ميدان بوده است. شكل ميدان پس از بازگشايي خيابان ها در دوره پهلوي و ايجاد ميدان در وسط آن پس از انقلاب تغييرات اساسي كرده است. مركز محله "ميان ده" با ميدان و بناهاي عمومي در اطراف آن به همان صورت حفظ شده است. وجود مهم ترين بناهاي شهراز جمله مسجد جامع،مدرسه طلاب،آب انبار و حسينيه حاج علي اشرف در اطراف ميدان" ميان ده" نشان دهنده آن است كه اين ميدان مركزمهم آمد و رفت شهر بشرويه بشمار مي رفته است. معمولاً مراكز محلات از حمام، مسجد، تكيه، آب انبار و بازارهائي كه در جوار يك راه اصلي قرار دارند تشكيل مي شوند ولي در بشرويه تعداد حمام و آب انبار خيلي بيش از تعداد محلات آن است. معابري كه از مركز محله ميانده عبور مي كنند كوچه ميانده و كوچه سلطاني نام داشته اند. از جنوب محله ميانده كوچه باغ ملي و هوشمند عبور مي كند كه از ميدان شهرداري آغاز مي شود و به روستاي "رقه "مي پيوندد، در اين مسير تعداد زيادي بناي عمومي از جمله آب انبار عبدالصمد، مسجد و حمام و آب انبارديگري  ديده مي شود و احتمالاٌ مركز محله پايين ده براين محور منطبق بوده است. در خاور كوچه حمام كه از بدنه خاوري بافت قديم عبور مي كند دو حمام و يك آب  انبار موجود است و در باختر آن نيز يك حمام و يك آب انبار قرار دارد كه فاصله آن ها با يكديگر بسيار كم است و نمي شود آن ها را مركز دو محله ديگر فرض نمود. مشاهده نقشه بالا ، متراكم بودن بافت شهر، وجود حياط هاي كوچك در مركز خانه ها و درونگرا بودن واحدهاي مسكوني را به خوبي نشان مي دهد. مساحت حياط در بافت هاي جديد تر كه تعدادي از آن ها در خاور، شمال، جنوب و باختر بارو وحصاردر نقشه مشاهده مي شود به تدريج كمي بزرگتر شده و پس از آن به تركيب استقرار حياط در جنوب زمين منتهي گرديده است. گورستان در جنوب بارو واقع بوده و آب انباري در جوار آن قرار دارد. كوچه­هاي پر پيچ و خم، نماهاي كاهگلي، سقف هاي گنبدي،نور گير هاو باد گير هاي متنوع يك طرفه و چهار طرفه، تزئينات گلي و گچي و آجري و درون گرا بودن معماري بشرويه از ويژگي هاي بافت تاريخي آن محسوب مي شوند كه خوشبختانه آسيب زيادي نديده است. نقشه شماره يك عناصر  بافت قديم بشرويه را نشان مي دهد. 

 

 

 

بناهاي تاريخي و معماري شهرستان و شهر بشرويه

قلعه دختر و آسياب ها

       قديمي ترين بنايي كه درشهرستان بشرويه قرار دارد قلعه دختر است كه هنوز تحقيق باستان شناسي بر روي آن انجام نشده، به روايتي به دوره ساساني و به روايتي ديگر به دوره اسماعيليان تعلق دارد. اين بنا كه بر روي قله يك كوه ساخته شده بنايي است خشت و گلي و در باختر بشرويه واقع است. قلعه داراي تالارها و اتاق هاي وسيع و برج هاي مدور ديده باني و آب انبار است. درست در مقابل قلعه قنات آبي قرار دارد كه مسير اين قنات قديمي از روستاي" رقه"به سمت بشرويه است و قلعه دختر در امتداد محور قنات واقع است. در مسير قنات به روايتي هفت و به روايت ديگر پنج آسياب آبي وجود دارد، فضاي داخل آسياب ها كاملاٌ شبيه آسبادهاي خوانشرف در حوالي نهبندان و خواف و نشتيفان در خراسان شمالي است و فقط نحوه كاركردن و نيروي محركه آن با هم تفاوت دارد. در كنار هر يك از آسياب ها فضاي سرپوشيده اي است كه تنوري در آن به چشم مي خورد، احتمالاً فلسفه وجودي اين تنور آن است كه كسي كه  گندم خود را از راه دور براي آرد كردن به اين مكان مي آورده امكان پخت نان تا حاضر شدن آرد برايش فراهم باشد. درختان توت كهنسالي در اطراف آسياب ها به چشم مي خورد كه شيارهاي روي تنه آن ها حكايت از قدمت آن ها و قدمت آسياب ها دارد. بناي آسياب ها خشت و گلي و تاق آنها گنبدي است. در حال حاضر يكي از آسياب ها فعال است.اين آسياب ها احتمالآبه دوره صفوي تعلق داشته و عمر چهارصد ساله دارند.

 

 

 

 

 

پل هاي تاريخي ترناو

       اين پل هاي آب بر، ارتباط جريان آب را ميان دو سوي يك قنات برقرار مي كنند.اين پل ها يكي از آثار جالب معماري مرتبط با آب است. پل كوچكتر را متعلق به دوران ساساني و پل بزرگتر را به دوره سلجوقي نسبت مي دهند.

امام زاده هوگند

       درفاصله حدود 12 كيلومتري باختر بشرويه و در دامنه كوه مركز زيارتي وجود داردكه بنام امام زاده محمد بن اصغر هوگندمعروف است .كه احتمالآمحل دفن يكي از فرزندان موسي بن جعفر است. از ديگر بناهاي تاريخي اين شهرستان رباط اصفاك،زيارتگاه بي بي نجمه خاتون،چند قلعه نظامي و مسجد جامع رقه را مي توان نام برد.

مسجدجامع ميان ده

       اين مسجد در شمال شرقي ميدان ميان ده قرار دارد، بنايي است آجري كه به دوران صفوي تعلق دارد. اين مسجد داراي ايوان بزرگ و رفيعي است كه اطراف آن را رواق 14 دهانه اي احاطه كرده است. محراب اصلي در انتهاي ايوان بزرگ قرار دارد. كف صحن آن آجر فرش بوده و محراب ديگري دررواقي در  نزديكي ورودي مسجد مشاهده مي شود. مسجد مناره و گل دسته ندارد، فقط بر بام ايوان آن  منار كوتاهي كه بيشتر شبيه باد گير است مشاهده مي شود كه از آنجا صداي اذان پخش مي­ شود.

 

 

  

مدرسه علميه

       مدرسه علميه يا مدرسه طلاب نيز بنايي است آجري كه در جنوب ميدان ميان ده و در روبروي مسجدجامع ميان ده قرار دارد، اين مدرسه داراي دو ايوان زمستاني و تابستاني است و اطراف آن ها را حجره هائي براي اسكان طلاب احاطه كرده است. نماي حجره ­ها و يكي از ايوان ها از گچ و كف صحن قناس فرش است. نماي ايوان تابستاني آجر و تزئين آجري آن خفته و راسته است.اين بنا در سال 1130 ه.ق توسط حاج عبدالغني بشروي بنا گرديده است.

 

 

آب انبار ميان ده

       تاريخ ساخت آب انبار يا حوض انبار 967 ه.ق است. اين بناي آجري در خاور ميدان ميان ده قرار دارد و ايوان آن رو به ميدان دارد. نحوه استفاده از آن به شيوه بركه اي و بوسيله سطل و طناب ميسر بوده كه در دوره قاجار با ايجاد پله و پاشير  يك دسترسي تازه از پشت آن فراهم نموده اند. ايوان اين آب انبار داراي تزئينات آجري لوزي برجسته است.

حسينيه حاج علي اشرف

       وقف كردن خانه هاي شخصي براي امور مذهبي در بشرويه نيز مانند ساير نقاط ايران رايج بوده است.به عنوان مثال "سراي سركه" را مي توان نام برد كه وقف روضه خواني امام حسين شده است. حسينيه "حاج علي اشرف" در غرب ميدان ميان ده واقع است كه داراي دو ايوان تابستاني و زمستاني با رواق هاي دو طبقه در پيرامون آن است. تاريخ ساخت اين بنا 1116 ه.ق است كه طبقه همكف به مردان و طبقه بالا به زنان اختصاص دارد. سازنده اين بنا حاج علي اشرف از اهالي ده خانيك واقع در باختر بشرويه است.اين بنا از ابتدا به عنوان حسينيه ساخته شده و نقشه آن به حسينيه هاي بيرجند شبيه است.دو حسينيه ديگر بنام هاي" معيل" و"رباطي" نيز در بشرويه وجود دارندكه احتمالآبه دوره صفوي تعلق دارند.

معماري مسكن

       دو نمونه خانه در بشرويه شناسائی شده است، اولي خانه مستوفي كه نمونه بزرگ و كامل معماري مسكن بشرويه محسوب مي شود و دومي خانه متعلق به آقاي كربلايي حسين قلي زاده بوده كه از نمونه هاي نسبتاً كوچك است.خانه آقاي اسدي مقدم يا موزه خصوصي شهر بطور مفصل در مقاله دشت كوير درنشريه معمار شماره 53 توضيح داده شده كه از تكرار آن خودداري مي كنيم. خانه پناهي نيز داراي حياط هشت ضلعي بوده و بسيار شبيه خانه اسدي است تنها نمونه منحصر به فرد باغ ايراني در بشرويه" باغ خان" است كه به نمايش تصويري آن اكتفا كرده ايم.در چهار وجه اين باغ بزرگ عمارت قرار دارد و فضاهائي مانند حوضخانه باحوض 8 وجهي و بصورت كلاه فرنگي با تزئينات گچي زيبا،اتاق بادگير،ايوان هاي تابستاني و زمستاني،سرداب،مطبخ و اتاق هاي متعدد از اين بنا بجاي مانده است.

عكس هاي مربوط به خانه پناهي 

 

 

 

 

 

 

 

خانه مستوفي

       خانه مستوفي در خيابان ملاعبدا... توني بشروي و كوچه مستوفي شهر بشرويه قرار دارد. اين عمارت از جمله بناهاي اعياني است كه در دوره قاجار ساخته شده و متعلق به شخصي به نام مستوفي بوده. سبك معماري، باد گيرهاي زيبا و ساباطي در جوار آن و تزئينات گچي و آجري از ويژگي هاي بارز منزل مستوفي به شمار مي رود. پلان كلي عمارت مستطيل شكل است، ورودي آن در ميانه ضلع غربي واقع شده و از طريق دالاني به حياط «مون سرا» مرتبط مي شود. در وسط حياط حوض بزرگ مستطيل شكلي وجود دارد و دو باغچه مستطيل كه دو طرف آن ديده مي شود. كف حياط با آجر پوشيده شده است. ايواني زمستاني رفيع و دو طبقه با چهار ستون مدور در شمال زمين ساخته شده و حوض خانه اي 8وجهي در پشت آن قرار دارد و حوض دايره اي شكل كوچكي در وسط حوض خانه مشاهده مي شود. اين بنا با كلاه فرنگي زيبايي پوشش داده شده و تزئينات رسمي بندي هنرمندانه اي دارد .اتاق بادگير با سه بادگيردو و چهارطرفه كه وسطي مربع ودوطرفه و دو بادگير كناري 8 وجهي و چهار طرفه است در پشت آن قراردارد. ساير اتاق ها و مطبخ و نانواخانه و سرويس ها در سمت خاور و باختر زمين ساخته شده اند. مصالح به كار رفته در اين بنا خشت و گل بوده، پله ها و ازاره يك متري بنا آجريست كه به شكل تمام راسته و يا خفته راسته بنا گرديده است. نماي ساختمان ابتدا با كاهگل پوشيده شده و سپس روي آن را با گچ پوشانده اند و در سر در اتاق ها و راهرو ها تزئينات و مقرنس هاي زيباي گچي مشاهده مي شود. تاق اتاق ها پوشش گنبدي و گهواره اي دارد كه روي بام بخش هايي از آن بوم تخت شده است.  ديوار همه اتاق ها و( صوفه )داراي تاقچه و بخاري ديواري است، معمولاً تعداد تاقچه ها سه يا پنج عدد است و در قسمت زيرين تاقچه وسطي كه تزئين بيشتري دارد بخاري ديواري مشاهده مي شود. . شماره ثبت اين بنا در فهرست آثار ملي كشور 11920 است.

 

 

 

 

 

 

خانه كربلايي حسين قلي زاده

       اين خانه از نمونه هاي بسيار معمول در بشرويه است و بخش قابل توجهي از خانه هاي بشرويه مشابه اين بنا هستند. ورودي اين خانه فضاي كوچكي است كه از طريق دالاني به «مون سرا» يا حياط متصل مي شود. حياط فضاي كوچك مستطيل شكلي است كه در سمت شمال آن ايوان زمستاني و در سمت جنوب آن ايوان تابستاني قرار دارد. پشت ايوان زمستاني اتاقي است كه در انتهاي آن بخاري ديواري مشاهده مي شود. مطبخ كه شامل اجاق و تنور است در باختر زمين ساخته شده است. ايوان تابستاني در جنوب زمين واقع است و اتاق بادگير در خاور آن قرار دارد و در اتاق بادگير به ايوان تابستاني باز مي شود. اتاق ها و ايوان ها داراي تاقچه هاي متعدد بوده است. مصالح بنا مشابه خانه مستوفي از خشت و گل و نماي ساختمان با گچ پوشيده شده است. پله ها و ازاره ساختمان و پوشش كف حياط از آجر است، تزئينات گچي در اين ساختمان در حداقل است. همانطور كه گفته شد خانه هاي مشابه خانه قلي زاده در بشرويه بسيار زياد است كه تصاويري از آن ها آورده شده است.

 

 

 

 

به طور كلي در بشرويه منازل مسكوني از فضاهاي زير تشكيل شده اند:

1- مون سرا Mun sera

       خانه هاي بشرويه همگي داراي حياط مركزي بوده كه اين حياط گاه به شكل مربع يا مستطيل و گاه به صورت 8 وجهي ساخته مي شده است، به لهجه محلي اين فضا «مون سرا» يا ميانسرا ناميده مي شود. در خانه هاي كوچك و متوسط وسعت حياط بسيار كوچك است.

2- صوفه Sufe

       در دو سوي حياط در سمت جنوب و شمال دو ايوان قرار دارند. ايوان رو به شمال تابستان ها و ايوان رو به جنوب زمستان مورد استفاده قرار مي گيرد. ايوان به لهجه محلي «صوفه» ناميده مي شود. ايوان معمولاً تاقي بلند دارد و ايوان تابستاني كاملاً سايه دار است. اتاق بادگير و سرداب معمولاً به ايوان تابستاني راه دارند.

3- سرداب Sardab

زيرزميني كه در زير ايوان تابستاني قرار دارد سرداب ناميده مي شود. معمولاً بادگير تا سرداب ادامه مي يابد و فضايي تاريك و خنك براي استراحت و نگهداري مواد غذايي در تابستان تهيه مي بيند. نورگير اين فضا مشبك هايي است كه از زير ايوان تابستاني يا «صوفه» از حياط نور را به داخل سرداب هدايت مي كند.

4- حوض خانه

       فضايي 6 يا 8 وجهي است كه در وسط آن حوض آب كم عمقي به همان شكل قرار دارد. حوض خانه به صورت كلاه فرنگي است و نورگير زيبايي بر روي بام آن مشاهده مي شود. اين فضا در خانه هاي بزرگ و اعيان نشين مشاهده مي شود.

5- اتاق بادگير

       اتاقي است كه كانال بادگير به آن راه دارد و معمولاً پشت ايوان تابستاني قرار دارد. بادگير به غير از خنك كردن هواي اتاق موجب تهويه هواي آن نيز مي شود. بادگيرها در بشرويه بيشتر يك طرفه هستند ولي در خانه هاي اعيان نشين مانند خانه مستوفي چهار طرفه بوده و سه بادگير در كنار يكديگر قرار گرفته اند و هر كدام يك فضا را خنك مي كنند.

6- بنجه دو Bonjedu

       بنجه دو انبار آذوقه است كه در آن كندوهاي گندم و پرخو كه محل نگهداري آرد است تعبيه شده اند، بنجه دو معمولاً در مجاورت آشپزخانه يا مطبخ قرار دارد.

جزئيات و تزئينات در معماري بشرويه

بادگير

       بادگير يكي از المان­هاي برجسته و زيبا در معماري بشرويه است. بادگير ها بيشتر يكطرفه هستند و تعداد چشمه­ هاي آن ها 3،  5،7 و گاهي تا 13 نيز مي رسد و در بعضي از نمونه ها از جمله منزل مستوفي دو بادگير چهار طرفه دارند كه وسطي به شكل دو طرفه مربع و كناري ها هشت وجهي هستند.

نورگير

       نورگير يا هواكش نيز يكي ديگر از المان هاي زيبا و بسيار متنوع در معماري بشرويه است كه در اندازه هاي متفاوت و در اشكال متنوع در اين شهر ساخته شده اند، نورگيرها و هواكش ها نيز گاهي يكطرفه و بيشتر چهار طرفه و با پلان دايره هستند. بر روي حوض تمام خانه ها يك نورگير زيبا به چشم مي خورد مانند نورگير خانه مستوفي و باغ خان.

 

 

 

 

 

انواع قوس

       قوس هاي بكار رفته در اين شهر از تنوع زيادي برخوردار است: قوس تيز معمولي، خنچه پوش تخت، كليل متوسط، نيم دايره يا كماني، تند شكسته برجسته و شاخ بزي بخشي از قوس هاي بكار رفته در بناهاي بشرويه است.

 

 

 

 

 

 منابع مورد استفاده:

- دائره المعارف بزرگ اسلامي جلد12سال1387

- سايت ويكي پديا ،دانشنامه آزاد شهر و شهرستان بشرويه

- گزارش سفر به سرزمين طلاي سرخ

- شناخت شهرهاي ايران،عبدالحسين سعيديان،انتشارات علم و زندگي،چاپ اول 1379

- وجه تسميه شهر هاي ايران،حسين توكلي مقدم ،نشر ميعاد،جلد اول چاپ اول 1375

بشرويه-وبلاگ بشرويه

- سايت شهرداري بشرويه

- بروشور سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري و صنايع دستي استان خراسان جنوبي