6- معمار حاج محمد فرخ نیا

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات عمومی

Demo Image

زهره بزرگ نیا
چاپ شده در:فصلنامه"معماری و شهرسازی"شماره36و37
تاریخ انتشار: 

       حاج محمد فرخ نيا در سال 1301/ش در روستاي كلات بالا متولد شد و از هفت سالگي كاربنايي را آغاز نمود. سراستاد او حسن­ ايوالله و استادش غلام خورشيدي بوده، و حاج محمد از پانزده سالگي وردست، و از 20 سالگي استاد شده است. او در ساختن ده­ها منزل مسكوني و بناي عمومي در كنار دو استاد فوق دست داشته، و پس از استاد شدن، واحدهاي مسكوني بسياري را احداث نموده است. مرمت ساختمان اكبريه (موزه فعلي بيرجند) و ساختن حوض وسط آن، و نيز مرمت حسينيه شوكتيه از كارهاي اين استاد است (به تصاوير و نقشه شماره يك مراجعه شود).

       استاد فرخ ­نيا از سال 1344 به استخدام شهرداري در آمد، و پس از آن پيمانكار جداول خيابان­هاي شهر شده است و در حال حاضر بازنشسته است و در منزل مسكوني خود، كه حدود پنجاه سال پيش ساخته، سكونت دارد. ايشان نحوه ساخت بنا را به شرح زير توضيح داده اند (نقشه شماره دو پلان منزل مسكوني معمار)

       ابتدا خواسته و سفارش صاحب­كار را مي ­گرفتيم و نقشه راد ر ذهن خود مي­ كشيديم. به طور معمول آشپزخانه و توالت و تنور و طويله و گاه ­انبار و غيره را در غرب يا شرق زمين، و اتاق­ها را رو به قبله و رو به شمال مي ­ساختيم (نقشه ­هاي امروزي خيلي راحت ­تر است). سپس نقشه را روي زمين خط­ كشي مي­ كرديم و آنقدر مي ­كنديم كه به زمين سفت برسد. اين مساله كه بنياد به سفتي برسد تا نشست نكند، خيلي مهم است. بعد پي را با گل و شن و خاك رس (بنديو)، و روي پي ديوارها را از خشت مي ­ساختيم. خشت را هم خودمان قالب داشتيم و مي­زديم. بيشتر معطلي براي خشك شدن خشت بود. خشت را هم خودمان قالب داشتيم و مي ­زديم. كه يك روز خوابيده و دو روز ايستاده مي­ گذاشتيم تا خشك شود، ارتفاع اتاق را تا پاي پوشش گنبد 3 تا 5/3 متر، و تا بالاترين نقطه گنبد 5/4 متر مي­ گرفتيم. سه نوع طاقچه مي­ زديم: اولي 30 سانتي­متر از كف، دومي 2/1 متر، و سومي 30 سانتي­متر تا نقطه شروع سقف فاصله داشت (شكل شماره سه). ارتفاع در را 4/2 متر، و عرض در دولنگه را 1/1 متر مي­ گرفتيم. ملات سقف­ ها گچ سياه بود كه از كوره­ هاي محلي تهيه مي­ كرديم.

 

 

 

سردر و ساباط خانه نمونه يك

 

 

خانه نمونه يك (واحد وسطي)

 

 

نماي سه ساختمان از سمت شمال

(خانه نمونه يك واحد وسطي است)

 

 

 

خانه نمونه يك

 

 

ورودي واحد وسطي و واحد شرقي

 

 

نماي واحد غربي از سمت خيابان شهيد نزاري (غرب خانه نمونه يك)

نام نقش: قناس فرش

 

نماي واحد غربي (داخلي)

 

 

 

واحد غربي

 

 

حسينيه خراشاد (حاجيه قمر خانم عسگري) كار معمار فرخ نيا

 

 

 

 

حسينيه خراشاد

 

 

 

حسينيه شوكتيه

 

 

عمارت باغ اكبريه كه توسط معمار فرخ­نيا در زمان علم مرمت گرديده و حوض مقابل آن ساخته شده است (موزه فعلي شهر بيرجند)

 

سقف را كه مي ­زديم، يك ساعت بعد خشك بود. آستر آن از سياه­گل بود ( شن و خاك رس). بعد اندود كاه ­گل روي آن مي ­كشيديم. روي ديوارهاي خشتي را كاه­ گل با خاك گچ مي ­كشيديم و بعد روي آن را با گچ سفيد مي­ كرديم. ضخامت ديوار به 50 تا 80 سانتي­متر، و گاهي تا يك متر هم مي­ رسيد.

  

 

شكل شماره سه

نماي داخلي يك اتاق

با طاق گهواره ­اي

       من دهنه 6 الي 8 متري را طاق زده­ ام، ولي معماران قديمي 12 تا 14 متر را هم طاق مي ­زدند، مثل حسينيه شوكتيه. اين حسينيه را دوبار چوب بست كرده و مرمت كرده ­ام كه خدا ديگر نصيب نكند. دو جور نماكاري مي­ كرديم، يكي به صورت پوسته كه آخرسر آجركاري مي­ كرديم، يكي ديگر كه هم­زمان با ديوار انجام مي­ داديم، آجرها و  نقش­هاي آجري دست كوره ­پز بود كه ما انتخاب مي­ كرديم و سفارش مي­ داديم.

       زمين ­هاي كشت مان (زراعي) كه در دشت هست نم ­مي ­دهد. زمين كلوت (خاك باد آورده) نم نمي ­دهد. از ميدان شهدا تا امام كم نم مي ­دهد. براي فاضلاب هم چاه مي­ كنديم. در خاك كلوت چاه كشش ندارد و مجبورند هر چند وقت يك بار چاه را خالي كنند، ولي بقيه قسمت­­ها چاه كشش دارد.

       براي جلوگيري از نم سي­ سانت سنگ فرش مي ­كرديم و روي آن را با آجر مي­ پوشانديم. قديم بسياري از ساختمانها بادگير داشت و خانه­ ها در زمستان با بخاري ديواري گرم مي­ شد. كنده طاق [1]را مي­ سوزانديم كه حالا از آن جلوگيري مي­ كنند.

       ساباط ­ها را براي ارتباط برقرار كردن بين خانه­ ها مي­ ساختيم و معمولاً روي آن اطاقي بنا مي­ كرديم. هواي اينجا خيلي گرم نيست؛ مثل طبس نيست. از باد 120 روزه سيستان كمي اينجا مي­ وزد. باد شرق، باد خوب است (فرح باد) و با باران همراه است. سياه باد كه در زمستان مي­ وزد، سرد و خشك است.

       اطاق­ها را كنار دهليز يا راهرو مي­ ساختيم. دهليز، طولش زياد است، مثلاً 2 متر عرض در 6 متر طول، ولي راهرو، طولش كوتاه­تر است. ابعاد اطاق­ها معمولاً 4 متر در 6 متر بود. بيشتر خانه ­ها را شمالي جنوبي مي­ ساختيم و گاهي بالاجبار شرقي- غربي بنا مي­ كرديم.

       همانطور كه گفتم عايق سقف كاهگل بوده و لبه بام را براي اينكه كاه­گل شسته نشود، دو رگ آجر ساده، بعد يك رگ نيم گرد، بعد يك رگ سرلوح و روي آن هم يك رگ آجر ديگر مي­ چيديم. طاق­ها گنبدي و گهواره ­اي بود ولي گاهي از چوب هم استفاده مي­ كرديم، مثلاً براي سقف ايوان و ... ( شكل شماره چهار).

 

        حوض را با گل و آهك و ساروج (آهك و شن و خاكستر) به شكل­هاي مختلف دو كله. چهار كله مربع، چهار كله مستطيل، دو كله نيم دايره، بيضي، مربع و ... مي ­ساختيم. (شكل شماره پنج)

 

 

       نماي ديوار را تا ارتفاع يك متر سنگ مي­ كرديم يا آجر خفته و راسته مي­ چيديم و بعد قناس فرش مي­ كرديم. ملات نماي آجري از گچ بود.

       ديوارهاي نقش دار را يا خودمان مي­ ساختيم يا صاحب كار، نمونه نشانمان مي­ داد. چند نوع آجر تزئيني داشتيم: آجر ستوني براي ستون گرد، آجر چهار، آجر شش، آجر حاشيه، نيم­گرد و لوله. با آجر ساده هم نقش مي­ انداختيم مانند خفته و راسته، خفته و راسته گل 7 رگي، خفته و راسته گل 9 رگي (شكل شماره شش).

 

 


 

[1] . نوعي گياه كويري است.