3-سابقه زندگی جمعی در روستاهای طبس

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات عمومی

Demo Image

زهره بزرگ نیا
چاپ شده در: مجموعه مقالات سمینار سیاست های توسعه مسکن در ایران
تاریخ انتشار: مهر 1373 دانشگاه تهران جلد دوم

       با اين حكم كه "مردم ما تمايل به زندگي در مجتمع­هاي مسكوني و واحدهاي مشاعي را نداشته و جمع كثيري از آنها با فرهنگ آپارتمان نشيني و مجتمع ­نشيني داراي تضادهستند و بايد براي آنها واحدهاي مسكوني مستقل برنامه­ ريزي و طراحي نمود" همگي آشنايي داريم.

 

 

       اين سخن به ويژه در زمان تهيه طرح­هاي آماده ­سازي زمين در شهرهاي كوچك از جانب كارفرما و خصوصا" مسئولين سازمان زمين شهري شنيده مي ­شود ولي واقعيت­ها چه مي­ گويند؟ در ادامه، اين مسئله را در د و بعد اقتصادي و فرهنگي مورد بررسي قرار مي­ دهيم.

       بررسي توان اقتصادي متقاضيان سازمان زمين شهري در دو شهر شوشتر و اردبيل نشان مي ­دهد كه اكثريت قريب به اتفاق متقاضيان توان پرداخت هزينه آماده­سازي براي حتي صد متر مربع زمين را ندارند، چه رسد به امكان پرداخت هزينه آماده ­سازي زمين مناسب با حداقل تفكيك مجاز در منطقه مورد نظر و پرداخت هزينه ساخت بنا و غيره.

       مطالب استخراج شده از پرسشنامه ­هاي متقاضيان مسكن در شهر اردبيل نشان مي­ دهد كه چهار گروه در آمدي، كم­ درآمد، ميان درآمد پائين، ميان درآمد بالا و پر درآمد در بين متقاضيان مشاهده مي­ شوند كه به ترتيب توان تملك 5/41،5/55،6/66 و 3/83 متر مربع زمين و احداث 75، 100، 120 و 150 متر مربع بنا را داشته و 5/14، 5/43، 2/25 و 8/16 درصد متقاضيان را شامل مي­ شوند. 7/26 درصد اين متقاضيان در منازل مشترك با خانواده­ اي ديگر زندگي مي­ كنند (3/73 درصد يك خانوار در واحد مسكوني و 7/26 درصد 2 خانوار و بيشتر در واحد مسكوني) و 8/62 درصد همين متقاضيان در واحدهاي مسكوني فاقد حمام زندگي مي­ كنند.

       متقاضيان زمين در شهر شوشتر از پنج گروه درآمدي، كم ­درآمد غير كارمند و كارگر، كم درآمد كارمند و كارگر، ميان درآمد پائين، ميان ­درآمد بالا و پردرآمد تشكيل شده ­اند كه به ترتيب سطح زميني كه مي­ توانند تملك كنند 48، 54، 68، 5/77 و 180 متر مربع است و توان ساخت 67، 75، 95، 108 و 125 متر مربع بنا را دارند، زيرا در يك مسكن اقتصادي قيمت زمين تنها مي ­تواند 40% هزينه كل واحد مسكوني را به خود اختصاص دهد.[1]

       در همين شهر (شوشتر) 1/55 درصد از خانوارهاي متقاضي در مسكني زندگي مي­ كنند كه با خانواده ديگري مشترك هستند و 1/10 درصد از آنها فاقد حمام هستند.

       در بعد فرهنگي يعني الگوي سكونت نيز ابتدا به بررسي نتايج پرسشنامه­ هاي 5/2 درصدي خانوارهاي شهرميانه مي ­پردازيم. بررسي­هاي ياد شده نشان مي­دهد كه 8/22 درصد خانوارها در منازلي زندگي مي­ كنند كه ساكنين آن 2 خانوار و يا بيشتر بوده و 24 درصد آنها فاقد حمام و 32 درصد يا فاقد آشپزخانه هستند و يا از حمام و آشپزخانه مشترك با خانوار ديگر استفاده مي­ كند.

       به همين دليل تعداد كثيري از متقاضيان كه با تحمل وام­هاي سنگينن قطعه زميني به دست می ­آورند به رغم كليه محدوديت­هايي كه براي فروش گذاشته مي­شود به صورت قولنامه­ اي زميي واگذار شده را به فروش مي­ رسانند و با مبالغ پرداختي آن سرپناهي براي خود تهيه مي­ نمايند.

       در بين خانوارهاي مورد مطالعه در شهرهاي فوق گاهي افراد خانواده با والدين يكي از طرفين زندگي مي­ كنند و گاهي هم هيچ نسبت و خويشاوندي با يكديگر نداشته و بنا به ضرورت با يكديگر هم­ خانه شده ­اند.

       در نسل گذشته ما شاهد زندگي خانوارهاي گسترده در يك واحد مسكوني بوده ­ايم. البته واقعيت اين است كه امروز خانوارهاي گسترده شكسته شده و گرايش به داشتن فضاي زندگي مستقل عموميت يافته است ولي نياز به اين استقلال تا چه حد است؟ آيا صحيح است كه تامين اين نياز به قيمت شكست برنامه ­ريزي براي تهيه مسكن تمام شود؟

       و آيا راه حل ميانه­اي براي تامين مسكني كه از حد قابل قبولي از استقلال براي هر خانوار برخوردار باشد وجود ندارد؟ آيا واحدهاي مسكوني نمي ­توانند در برخي از فضاها با ديگر واحدها مشترك باشند؟

       مطالعه بر روي مسكن بومي در نقاط مختلف ايران و بررسي نمونه­ هايي كه موقعيت اجتماعي، اقتصادي، سياسي، تدافعي و ... آنها پديد آمدن فضاي ساخته شده جمعي مشترك را موجب شده ­اند ما را به سمت پاسخ اين سوال هدايت مي­ كند.

       بررسي چند نمونه از مسكن­هاي جمعي در روستاهاي زلزله­ زده شهرستان طبس [2] از جمله پِي اِستان، هر موك، ده نمد، ده نو، زنوغان، ده ته و ناي بند شايد بتواند راهگشاي برنامه ­ريزي براي احداث واحدهاي مسكوني در شهر باشد.

       روستاهاي طبس را مي­ توان به دو گروه، روستاهاي كوهستاني و روستاهاي واقع در دشت تقسيم نمود. گروه اول به علت صعب العبور بودن و شرايط خاص محيط طبيعي در معرض حمله مهاجمان نبوده و نيازي به ساختن قلعه نداشته ­اند، و در گروه دوم به روستاهايي بر مي­ خوريم كه ساكنين آنها براي دفاع و حفاظت از خود مجبور به ساختن قلعه شده ­اند. اين قلعه­ ها گاهي كل واحدهاي مسكوي روستا را تشكيل مي­داده­ اند و گاهي واحدهاي مسكوني مستقل از قلعه حمله بلوچ­ها و حسني ها در آن مخفي مي­ شدند و مايملك با ارزش خود را در آن از دستبرد مهاجمين حفظ مي­نموده ­اند. اين قلعه گاهي به صورت كامل با حصار و ورودي مشخص ساخته مي­ شده­ اند و گاهي به صورت نيم قلعه بوده­ اند. پرداختن به تركيب آن­ها بحث جالبي است كه نياز به مطالعات مستقلي دارد. در ادامه اين مبحث در روستاهاي فوق­ الذكر به معرفي نمونه­ هايي در ارتباط با موضوع اصلي مطرح شده مي­ پردازيم.

- روستاي پي ­استان از توابع حلوان در فاصله 24 كيلومتري حلوان و در شمال غربي شهرستان طبس واقع است. در  اين روستا به نمونه­ هاي بسيار جالبي از زندگي جمعي بر مي­ خوريم كه در اينجا به معرفي يك نمونه از آنها اكتفا مي­ نمائيم.

       اين مجموعه مسكوني از سه واحد مسكوني تشكيل شده (شكل شماره يك) واحد يك و دو در طبقه همكف داراي حياط و مجموعه­اي از اتاقها و ساير فضاهاي زندگي و واحد سه فاقد حياط با دو اتاق در همين طبقه كه دالان وردي هر سه واحد پلكان طبقه قانوني واحد شماره سه در حد فاصل اين دو اتاق قرار دارند.

       در طبقه بالا واحد شماره يك داراي دو اتاق، يك ايوان، يك بهارخواب و مطبخي تابستاني است كه اين مطبخ و يكي از دو اتاق بر روي فضاهايي از يك خانه ديگر مستقر هستند.

       واحد شماره دو نيز داراي دو اتاق و يك بهارخواب، واحد شماره سه نيز داراي دو اتاق و يك بهار­خواب در طبقه بالاست كه يكي از اتاقهاي آن بر روي فضاي مشترك سه واحد (دالان ورودي)مستقر شده است. هرچند فضاي مشترك اين سه واحد كوچك است ولي نقش تعيين كننده­اي دارد و  ارتباط با معبر را تامين مي­ نمايد و در واقع از ميان فضاهاي مسكوني واحد شماره سه عبور مي­ نمايد.

- روستاي هرموك از توابع دهستان حومه طبس در فاصله تقريبي 15 كيلو متري طبس  در كوهپايه­ هاي رشته­ كوه شتري واقع شده است. در اين روستا تركيب واحدهاي مسكوني تشكيل يك نيم قلعه را مي ­دهد كه از سمت شمال باز بوده و به نخلستان محدود شده است. در اين نيم قلعه با سه واحد مسكوني مواجه مي­گرديم كه داراي آغل، تنور، توالت و حياط مشترك هستند. واحد يك داراي دو اتاق روبروي هم است كه حياط در حد فاصل  دو اتاق قرار گرفته و دو فضاي كاه ­انبار آغل خصوصي در قسمت پشتي يكي از اتاقها (كوله­ دان) مستقر است.

       واحد شماره دو نيز مانند واحد شماره يك بوده و واحد شماره سه يك كوله دان از دو واحد ديگر بيشتر دارد همانطور كه گفته شداين مجموعه در چند فضا مشترك هستند.(شكل شماره 2)

       - روستاي ده نمد از توابع روستاي عرب آباد كه در 300 متري جاده عرب ­آباد واقع است و در شرق طبس قرار دارد. اين روستا از يك قلعه كامل با ورودي مشخص تشكيل شده كه 6 خانوار در آن ساكن بوده­ اند. فضاي زندگي هر خانوار حداقل از يك نشيمن و يك پيشاني تشكيل شده است. واحد شماره يك از هشت فضا (اتاق تابستاني، اتاق زمستاني، دو پيشاني، دو كاهدان، دو مال­دان)، واحدشماره دو از دو فضا (نشيمن و پيشاني) واحد شماره سه از پنج فضا (نشيمن، دو پيشاني، كاهدان و هيمه­دان). واحد شماره چهار از دو فضا (نشيمن و پيشاني)، واحدشماره پنج كه در خارج ا ز قلعه قرار دارد از پنج فضا (نشيمن، ايوان، كوله­ دان، دو كاهدان) و واحد شماره شش از پنج فضا (نشيمن، پيشاني، ايوان، كاهدان، مال­دان) تشكيل شده ­اند. اين واحدها در حياط، ورودي، طويله، حمام، رختشويخانه و مطبخ (نانواخانه) مشتركند. همانطور كه ديده مي­ شود پس از احساس امنيت، ساكنين از قلعه خارج شده و به توسعه قلعه پرداخته ­اند (شكل شماره سه).

       - روستاي ده­ نو از توابع دهستان ديهوك در فاصله 39 كيلومتري ديهوك و سه كيلومتري جاده راور- ديهوك واقع شده است. طبقه همكف كليه بناهاي مسكوني در اين روستا به آغل و كاه ­انبار اختصاص داده شده است و فضاهاي زندگي در طبقه اول ساختمان­ها مستقر شده ­اند. در نمونه مورد بررسي سه خانوار زندگي مي­ كنند كه هركدام در طبقه همكف داراي مال­داني و انبار و غيره ودر طبقه اول داراي دو اتاق هستند.

       واحد شماره يك از دو اتاق و دو پرواردان، واحد شماره دو از اتاق ويك ايوان و واحدشماره سه از دو اتا ق و يك بهارخواب تشكيل شده­ اند كه هر سه واحد در و رودي، توالت، تنور، هيزم­دان و پلكان مشتركند. اين بنا كه سه طبقه است در طبقه دوم يك اتاق و يك بهار­خواب و يك پرواردان دارد كه متعلق به واحد شماره يك است (شكل شماره چهار).

       - روستاي زنوغان از توابع دهستان ديهوك و در فاصله 5 كيلومتري جنوب جاده ارتباطي ده نو در سمت شرق جاده راور واقع است.

       - اين روستا از قلعه بزرگي تشكيل شده است كه عمدتاً در دوطبقه و در بعضي از قسمتها درسه يا چهار طبقه شكل گرفته است. در اين قلعه هر خانه بر روي خانه همسايه ساخته شده و سقف هر خانه بهارخواب خانه ديگر ا ست. اين نمونه يكي از كامل ترين و زيباترين مجتمع ­هاي مسكوني روستايي در اين منطقه است. واحدهاي مسكوني در قسمت­هاي مختلف داراي پلكان­هاي مجزا است و كل ارتباطات عمومي مجموعه از چندين پلكان تشكيل شده است.

بخشي از اين قلعه كه در اينجا مورد بررسي قرار مي­گيرد در طبقه همكف داراي مال­دان، هيمه ­دان، كاه دان و ورودي است و در طبقه اول روي كاهدان يك اتاق، روي مال­دان يك اتاق، و روي هيمه ­دان خانه همسايه ديگر واقع است. بام خانه همسايه بهارخواب يك واحد را تشكيل مي ­دهد كه در واقع بهار خواب نقش حياط را ايفا مي­­ نمايد. (شكل شماره پنج).

       در نمونه و يا بخش ديگر قلعه در طبقه همكف كاهدان و هيمه­ دان يك واحد و گوسفند­داني و كاه داني واحدديگر واقع است. اين دو واحد هر كدام پلكان مجزايي دارند كه در دالان و راه عبور- در واقع بخشي از معبر روستا نيز است مشترك هستند.

       بر روي كاهدان و راه عبور اتاق­ها و بهارخواب واحد شماره يك و بر روي گوسفندداني و گاوداني واحد شماره دو انبار غله همان واحد قرار دارد و در طبقه دوم بر روي دو انبار واحد شماره دو اتاق واحد اول استقرار يافته است (شكل شماره شش).

 

       در قسمت ديگري از قلعه در طبقه همكف آغل، مال­دان و كوله­دان واحد شماره دو قرار داشته و در طبقه اول بر روي كوله­ دان واحد شماره يك، دو اتاق واحدشماره دو و بر روي مال­دان واحد شماره يك اتاق نشيمن واحد شماره يك استقرار يافته است. اين دو واحد در پلكان مشترك­ اند و مجموعه فاقد توالت است يعني مجموعه با بخش ديگر به طور مشترك از يك توالت استفاده مي­ نمايند (شكل شماره هفت).

       روستاي ده ­ته در فاصله 6 كيلومتري  زنوغان در سمت غرب جاده راور قرار گرفته است.

درنمونه مورد بررسي طبقه همكف شامل ايوان مشترك بين دو واحد است كه در آن دو اتاق و يك كاه دان كه هر كدام متعلق به يك واحد است استقرار داشته است.

در طبقه فوقاني آن نيز هر واحد يك اتاق متعلق به يك واحد است استقرار داشته است. در طبقه فوقاني آن نيز هر واحد يك اتاق دارد و در بهار خواب مشترك هستند. سرويس­هاي اين واحد نيز در مجموعه ديگري مستقر است.(شكل شماره هشت).

       روستاي ناي­بند در 187 كيلومتري طبس و در جاده راور قرار گرفته است.

در نمونه مورد بررسي كه سه طبقه است دو واحد داراي يك ورودي، يك پلكان، يك ايوان تابستاني و يك توالت هستند. (شكل شماره نه).

اين نمونه ­ها بخش كوچكي از واحدهاي مسكوني روستاهاي طبس را كه در برخي از خدمات مشترك هستند معرفي مي­ نمايند. در اينجا ضروري است ذكر شود كه بيشتر روستاهاي مورد بررسي تنها داراي يك تنورند كه همه ساكنين از آن استفاده مي­ نمايند. اين مختصر نمونه- در واقع مشتي از خروار- نشان دهنده اين واقعيت است كه اشتراك در بعضي از فضاها حتي در عقب مانده­ ترين مجتمع ­هاي زيستي كشور هم مشاهده مي­ شود.

       اين بررسي روشن مي­ كند كه هرچند محدوديت زمين براي ساكنين اين روستاها در حدي كه در شهرها وجود دارد ديده نمي ­شود ولي مسائل امنيتي، شرايط اقليمي گرم و خشك و ... آنها را وادار به زندگي جمعي و به هم آميخته نموده و ساكنين نيز براحتي اين محدوديت را پذيرفته و سالهاي سال و نسل اندر نسل در كنار هم زندگي كرده ­اند.

راه حلي براي مبارزه با مشكل مسكن

       به طور كلي هدف از تهيه اين مطلب و ارائه نمونه ­هاي مورد بررسي رسيدن به نقطه ­اي است كه از آنجا بتوان گام­هايي هرچند كوتاه در جهت مقابله با مشكل مسكن برداشت.

با توجه به اين امر كه براي مقابله با مسئله مسكن در شهرها يكي از اساسي­ ترين اقدامات جلوگيري از حادتر شدن مسئله است. اين امر تنها از طريق محدود نمودن مهاجرت روستائيان به شهرها عملي خواهد شد، كه آن هم تنها در صورتي امكان­پذير است كه به مسئله اشتغال نيروي كار مازاد بر نياز فعاليت­هاي كشاورزي در نقاط شهري و يا لااقل غير شهرهاي بزرگ سر وسامان داده شود.

البته اين مهم  اولا" تا جامه عمل پوشيدن سالها فاصله دارد و ثانيا" در صورت عملي شدن تنها از سنگين­تر شدن بار مشكلات آتيه جلوگيري خواهد كرد.

بنابراين به هر حال مسائل موجود و آتيه نزديك ظاهر" تنها از طريق بهبود شرايط توليد و بالا رفتن سطح آن عملي مي­گردد. اما براي بهبود وضع موجود سكونت در شهرها چه مي­توان كرد؟ قبل از پرداختن به اين امر بايد ياد آور شويم كه به نظر مي­رسد در وهله اول بايد به ضرورت شناخت و تعيين سهم مناسبي از درآمد ملي، مواد بر آن فضاهايي براي بازي بچه ­ها منظور نمود كه در عين حال در ايام هفته بتوان از آن به عنوان فضاي پذيرايي از مهمانان استفاده نمود.

      به اين ترتيب فضاي مسكوني به تناسب ابعاد و درآمد خانوار مصرف كننده عبارت خواهد بود از يك تا سه اتاق حدود 12 متر مربعي و يك توالت و دستشويي به مساحت تقريبي 5/2 متر مربع و يك آشپزخانه خصوصي حداكثر 4 متر مربعي (در مجموع 20 تا 50 متر مربع) كه به طور اختصاصي د ر اختيار هر خانوار قرار مي­گيرد. به علاوه فضاهاي مشترك كه مساحت آنها به نسبت تعداد واحدهاي مسكوني مجموعه متفاوت خواهد بود. با اين روش كه به طور قطع هزينه­ مسكن را كاهش خواهد داد شايد بتوان گامي در جهت توليد و توزيع متعادل­تر مسكن در شهرها برداشت و به جاي واگذاري قطعات تك واحدي كه اغلب با درآمد خانوارهاي متقاضي متناسب نيست مبادرت به احداث چنين مجموعه­ هايي نمود وبا قيمتي متناسب با درآمد آنها در اختيارشان قرار اداد.

      ناگفته پيداست كه پيشنهادات فوق تنها مشخص كننده چهارچوب كلي برنامه­ريزي مسكن بوده و جزئيات اجرايي آن و تعيين و تفكيك واحدهاي مسكوني به بخش­هاي عمومي و خصوصي هر مجتمع با توجه به تعداد بهينه ساكنين هر مجموعه، توان مالي متقاضيان، فرهنگ و اقليم و معماري هر منطقه با مطالعات خاص بايد تهيه شود.

فهرست منابع

  1. گزارش بازسازي مناطق زلزله­ زده 53 روستا در جنوب خراسان (طبس) مهندسين مشاور اردام.
  2. گزارش طرح­هاي آماده­ ساي كوي رضوان و سيناي اردبيل و بليتي شوشتر و طرح جامع شهر ميانه مهندسين مشاور زيستا
  3. مقاله راه­ حلي براي مبارزه با مشكل مسكن در شهرهاي ايران و بهبود وضعيت سكونتي مهندسين مشاور زيستا.


[1] . طرح تحقيقاتي مسكن اقتصادي- مهندسين مشاور زيستا 1372

[2] . بازسازي روستاهاي زلزله زده طبس،مهندسين مشاور اردام