29- اوقات فراغت

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات ویژه

Demo Image

 زهره بزرگ نیا
چاپ شده در: نشريه "جستارهای شهرسازی"شماره 10و11
تاریخ انتشار: پائیز و زمستان 1383

       از ديرباز، گذراندن اوقات فراغت خوش‌آيند، خواسته اقشار مرفه جوامع انساني بوده است. برپائي ميهماني‌ ها و مجالس باشكوه، شركت در مسابقات ورزشي در سطوح مختلف كه به برگزاري المپيك منجر گرديد و اجراي تئاتر كه در حالت جنيني خود در مراسم و آئين‌هاي باروري روستا وجود داشته است 1در كشور يونان، وجود آمفي‌تئاتر، كتابخانه، استاديوم ورزشي و عشرتکده در جوار محور اصلي شهر اِفِه‌سوس كه از دولت شهرهاي يونان بوده و درحال حاضر در غرب كشور تركيه قرار دارد.

       نبرد گلادياتورها در ورزشگاههاي عظيم از جمله كلوزئوم در شهر رم، حمام‌هاي رومي كه ضمن استحمام چندين ساعته به امور اجتماعي و سياسي نيز در آن مي‌پرداختند، برگزاري بالماسكه كه هنوز هم در ونيز طرفداران زيادي دارد. برگزاري مسابقات كشتي و چوگان و تيراندازي و شكار و تشكيل حرمسراها، تماشاي عمليات پهلواني و چشم‌بندي و ورزش‌هاي باستاني و … در ايران در همين راستا انجام مي‌شد.

       اوقات فراغت در گذشته، زمان قابل توجهي را در طول عمر انسان، به خود اختصاص مي‌داد، ولي در زندگي امروز با محدوديت زماني كه انسان با آن دست به گريبان است، اين اوقات به حداقل رسيده و به همين جهت حداكثر استفاده از آن بسيار اهميت يافته است.

       در ايران اوقات فراغت در روستاها از اواسط پائيز آغاز و تا اواخر زمستان بطول مي‌انجاميد و مراسمي از قبيل نامزدي، ازدواج، ختنه‌سوران و … اغلب در پائيز كه مردم فراغت كافي براي تدارك و برگزاري آن داشتند برگزار مي‌گرديد. اين دوران طولاني فراغت يا ركود در زندگي روستائيان منحصراً به زير كُرسي نشستن و قصه گفتن و گاهي شب‌نشيني رفتن به منزل اقوام و همسايگان مي‌گذشت و طبيعتاً نيازي به فضايي خاص براي اين منظور وجود نداشت. اين روال با تغييراتي كماكان ادامه دارد.

       زندگي در شهرها هر چند به كندي، ولي در تمام طول سال جريان داشت و اوقات فراغت شهرنشينان نيز بطور عمده با ديد و بازديد سپري مي‌گرديد. ولي براي بخش قابل توجهي از مردم كه كودكان و نوجوانان را شامل مي‌شدند وضعيت كاملاً مشابه‌ي زندگي در روستا بود منتها با تغيير در فصل؛ يعني تقريباً از اواسط خردادماه كه تعطيلات تابستان آغاز و تا اول پائيز ادامه داشت ركود در زندگي، در گروه سني 6 تا 18 سال يعني بيش از نيمي از شهرنشينان در اين ماهها بوضوح ديده مي‌شد. اين زمان طولاني بدون هيچ تداركي به بطالت مي‌گذشت. شايد به عنوان تنها نقطه مثبت آن، تجربه باهم بودن و دركنار هم بودن را بتوان نام برد كه بازي با كودكان همسايه‌ها و اقوام به آنان مي‌آموخت. پسران بيشتر در كوچه‌ها و دختران بيشتر در خانه‌ها بازي مي‌كردند. تماشاي شهر فرنگ و تماشاي لوطي و عنترش كه از كوچه‌ها عبور مي‌كردند دختران را هم به كوچه فرا مي‌خواندند.

       در تهران گاهي دو هفته يكبار يا ماهي يكبار رفتن به سينما و در طول تعطيلات يكبار رفتن به كافه شهرداري و بُت‌كلاب كه (تنها تفريحگاه كودكان در سراسر ايران بود) در آن بي‌برنامگي مي‌گنجيد. بازي‌ها شامل لي‌لي، گرگم به‌هوا، قايم موشك، يك‌قل دوقل، دوزبازي، ماربازي، طناب‌بازي، عموزنجيرباف و مهمان‌بازي و تپ‌تپ خمير بود 2 ولي باز هم مهم‌ترين سرگرمي مردم از بزرگ و كوچك رفتن به مهماني بود. چنانچه عزاداري ماه محرم با تابستان هم زمان مي‌گرديد شركت د ر مراسم تعزيه و روزه‌خواني از وقايع مهم در تعطيلات تابستان به حساب مي‌آمد.

       رفتن به قهوه‌خانه يا زورخانه يا مشروب‌فروشي به برخي از مردان اختصاص داشت كه عموميت نداشت و گروه معدودي به اين طريق وقت فراغت خود را مي‌گذراندند. در آذربايجان هنوز هم قهوه‌خانه به عنوان مكاني براي گذراندن اوقات فراغت مردان عمل مي‌كند.

       قهوه ‌خانه‌هايي به اين شكل در ساير كشورها از جمله تركيه، تونس و يونان مشابه ايران و مردانه است كه در غرب با ظاهري لوكس‌تر جلوه‌گر مي‌شود و “ كافه” يا “ كافي‌شاپ” يا “اين” ناميده مي‌شود و همه‌گاني است. رفتن به سرپل تجريش و دربند و خوردن گردو و بستني و جگر از تفريحات مهم و نسبتاً لوكس در شهر تهران محسوب مي‌شد. شركت نفت از جمله معدود اداراتي بود كه باشگاهي مخصوص اعضاء خود داشت كه در اين باشگاه رستوران ـ دانسينگ ـ استخر شنا ـ زمين تنيس و غيره داير بود.

       به دليل در اختيار نداشتن اتومبيل شخصي، سفر واقعه‌اي تاريخي در زندگي افراد به حساب مي‌آمد. مهم‌ترين واقعه در دهه سي ورود تلويزيون به ايران بود 3كه بهترين اوقات فراغت با برنامه‌هاي محدود آن مي‌گذشت و خانه‌اي كه اين شيئ لوكس وارد آن مي‌شد محل تجمع‌ همسايه‌ها و اهل محل مي‌گرديد. مطالعه جاي اندكي در زندگي مردم عادي داشت و در اكثر خانه‌ها جز قرآن، ديوان‌ حافظ و شايد شاهنامه كتاب ديگري وجود نداشت. در مقاطعي كافه نادري پاتوق قشر روشنفكر [6]ـ به قول معروف نيم‌درصدي‌ها ـ بود. شب‌هاي جمعه رفتن به زيارت اهل قبور رايج بود و هنوز هم يكي از گردشگاههاي مردم رفتن به گورستان و پهن كردن بساط و گذران وقت با ياد مردگان است. دكتر محمد صنعتي محقق و روانپزشك معروف به اين عمل “ضيافت مرگ” نام نهاده است.

       در دهه چهل در پي رونق اقتصادي ناشي از افزايش درآمد نفت و ارتباط نسبتاً وسيع با كشورهاي پيشرفته و بازگشت تحصيل‌كرده ‌هاي فرنگ رفته به وطن، فرهنگ استفاده از اوقات فراغت طولاني كودكان و نوجوانان به ايران آورده شد و در نتيجه مؤسسات آموزش زبان و موسيقي و نقاشي و رقص وغيره پاگرفت و نيم‌نگاهي هم به ورزش شد. بهمين ترتيب رفته رفته ارزش وقت و استفاده بهينه از اوقات فراغت بيشتر شد و تا پيروزي انقلاب كه همه جوانب زندگي را تحت‌الشعاع قرار داد و پس از جنگ 8 ساله و پي‌آمدهاي آن در كشور اين روند به فراموشي سپرده شد. پس از خاتمه جنگ اين موضوع مجدداً مطرح گرديد. و رفته رفته پررنگ‌تر شد تا امروز كه به عنوان يك مسئله، مهم ضرورت برخورد جدي به آن مشاهده مي‌‌شود.

       ظهور وسيع فرهنگسراها در اوائل دهه هفتاد در تهران جرقه‌اي بود كه به روشنايي قابل توجهي تبديل گرديد و مفهوم استفاده بهينه از اوقات فراغت را به ارمغان آورد. برگزاري كنسرت، سخنراني، تئاتر، نمايشگاه نقاشي، عكاسي، گلسازي، كارهاي دستي، كلاس‌‌هاي آموزش نقاشي، سفالگري، موسيقي، كامپيوتر و تهيه كتابخانه، ويدئو كلوپ و بازارهاي فروش كارهاي دستي از جمله فعاليت‌هاي اين فرهنگسراها است.

       امروز اوقات فراغت را از نظر طول زمان مي‌توان به دو بخش كوتاه مدت و فرصت‌هاي چند ساعته در روز و دراز مدت كه مي‌تواند چند روز يك هفته يا يكماه از سال باشد تقسيم نمود.

يك: اوقات فراغت كوتاه مدت را از نظر انواع فعاليت مي‌توان به هفت گروه تقسيم كرد. 4

1-    فعاليت فرهنگي ـ هنري شامل رفتن به سينما و كنسرت ، تئاتر و مشاهده آثار هنري با مراجعه به موزه و نمايشگاههاي عكس، مجسمه، نقاشي، طراحي، سراميك، پارچه و … و يا آموختن و تجربه كارهنري مانند موسيقي، نقاشي، رقص و … . از موارد فوق به غير از سينما كه تقريباً در همه شهرها وجود دارد، بقيه تقريباً مختص تهران است و در شهرهاي بزرگ اصفهان و مشهد و تبريز و شيراز به برخي از آنها مي‌توان دست يافت. اين فعاليت نياز به مكان خاص و مربي و امكانات دارد. گسترش فرهنگسراها و در غياب آنها استفاده از مساجد براي امور فرهنگي بسيار كارساز است. زمان استفاده از مساجد براي نماز جماعت حداكثر دو يا سه ساعت در روز را شامل مي‌شود و بقيه اوقات اين فضاي عمده و اساسي و زياد با پراكنش كافي بلا استفاده است. در ايتاليا از كليساها براي برگزاري كنسرت موسيقي كلاسيك و سالن اجتماعات و سخنراني‌هاي علمي و هنري و فرهنگي استفاده مي‌شود. حسينيه‌ها هم كه از تقدس كمتر برخوردارند و شروط لازم براي شركت در مساجد از جمله داشتن غسل در آنها واجب نيست مي‌تواند وسيعاً مورد استفاده قرار گيرد. در حال حاضر اين مراكز مذهبي به عنوان صندوق قرض‌الحسنه و در شهرهاي زيارتي مانند مشهد به عنوان زائرسرا مورد استفاده قرار مي‌گيرد درحاليكه فعاليت فرهنگي نزديك‌ترين فعاليت به مذهبي است.

2-     فعاليت ورزشي شامل رفتن به انواع باشگاههاي ورزشي از ورزش باستاني تا جودو، كاراته، تكواندو، كونگ‌فو، بدن‌سازي، يوگا و پياده‌روي و راهپيمايي و دوچرخه‌سواري، دو، شنا و … كه اين فعاليت نيز به مكان خاص و آموزش دهنده و ابزار  نياز دارد و در بسياري از شهرها وجود دارد. در فصول تعطيلي مدارس، از محوطه و فضاي مدارس مي‌توان براي كاربري ورزشي استفاده كرد و از كتابخانه و سالن اجتماعات آنها نيز مي‌توان به عنوان كاربري فرهنگي در تابستان بهره برد.

3-     شنيدن راديو و تماشاي تلويزيون و ويدئو و ماهواره از رايج‌ترين فعاليت‌ها، درست كردن كلكسيون، گل‌سازي و گل‌دوزي از انواع روبه انقراض، مراجعه به كلوپ شطرنج و كلوپ بيليارد و اسنوكر و … از انواع روبه رشد آن هستند. بخشي از اين فعاليت‌ها نيز نياز به مكان خاص دارد كه با توجه به سودآور بودن مي‌تواند توسط بخش خصوصي ايجاد شود.

4-     روابط اجتماعي شامل ملاقات با دوستان و اقوام و بستگان كه اين فعاليت نيز بسيار رايج و همه‌گير است ولي در تهران به دليل وسعت شهر و فواصل طولاني و مسأله ترافيك روبه كاهش است. در شهرهاي بزرگ‌ غرب اين فعاليت معمولاً در كافه‌ها و رستوران‌ها صورت مي‌گيرد و كافه‌ نادري در تهران هم به تبعيت از آن پايه‌ريزي ‌شده بود. نياز به اين قبيل فضاها بسيار چشمگير است. در بسياري از كشورهاي جهان استفاده از پياده‌رو و فضاهاي باز شهري، پاركها و ميادين براي اين فعاليت رايج است.

5-    ارتباط با طبيعت شامل پرورش گل و گياه، نگهداري از حيوانات خانگي، پرندگان، آكواريوم و … كه معمولاً در خانه‌ها فضايي به آن اختصاص داده مي‌شود و اين تنها فعاليتي است كه در شهرهاي ديگر رونق بيشتري از تهران دارد. مراكز پرورش و فروش پرندگان و ماهي‌ها مي‌تواند بخشي از فضاي پاركهاي شهري را بخود اختصاص دهد. و گلخانه‌هايي كه گياهان مختلف سراسر جهان را مي‌توان در آن به نمايش گذاشت بينندگان زيادي خواهند داشت.

6-    مطالعه كه شامل خواندن كتاب، فصلنامه، ماهنامه، مجله، روزنامه و يا آموختن زبان است كه آموختن زبان براي جوانان و نوجوانان براي قبولي در كنكور و امتحان تافل در سرلوحه درس‌ها قرار مي‌گيرد و جزيي از اوقات فراغت محسوب نمي‌شود؛ ولي براي ساير گروه‌هاي سني مي‌تواند بخشي از اوقات فراغت را پر كند. خوشبختانه در چند سال اخير تعداد وسيعي كتاب، ترجمه يا تأليف شده و به چاپ رسيده كه مي‌تواند در كتابخانه كوچك محلي يا در  پارك‌ها، مساجد و مدارس جمع‌آوري و در اختيار جوانان قرار گيرد. در اين مورد تنوع موضوع كتابها نقش اساسي دارد. در فرهنگ ما استفاده چند منظوره از يك فضا بسيار رايج است مثلاً اتاق كه در روزها به فعاليت‌هاي مربوط به روز مانند نشستن، خوردن غذا، پذيرايي از مهمان مي‌تواند اختصاص يابد در شب به فضاي خواب تبديل مي‌شود از اين خاصيت مي‌توان در ساير كاربريها نيز استفاده كرد.

7-     و از همه پررونق‌تر دنياي كامپيوتر است كه علاقمندان رو به تزايدي دارد و از طريق اينترنت دنياي وسيعي در مقابل انسان گشوده مي‌شود كه به رغم مزاياي بي‌شمارش در بهترين شكل انسانهايي را با اطلاعات بسيار وسيع و گسترده ولي عاجز از ارتباط رودررو با ديگران پرورش مي‌دهد.

كافي‌نت‌ها و گيم‌نت اين نياز را برآورده مي‌كنند و در دور افتاده‌‌ترين شهرهاي ايران اين مكان شكل گرفته و رونقي نسبي دارد.

دو: اوقات فراغت دراز مدت شامل فعاليت عمده گردشگري است 5 كه گردشگري فرهنگي، ورزشي، ارتباط با طبيعت و استراحت و تفريح و زيارت را شامل مي‌شود كه هر كدام طيف خاصي از اقشار جامعه را به خود جذب مي‌كند و گروهي نيز از گردش و سفر خواهان همه انواع فوق هستند.

1- گردشگري فرهنگي شامل بازديد از مراكز هنري، تاريخي، فرهنگي، مردم‌شناسي و …

2- گردشگري ورزشي شامل كوهنوردي و ورزش‌هاي آبي مثل شنا، اسكي روي آب، قايق‌سواري و اسب‌سواري و اسكي، لوژسواري و اسب‌سواري كه بخشي از آنها ورزش‌هاي لوكسي هستند.

3- گردشگري‌ در ارتباط با طبيعت شامل بازديد از مناطق داراي ويژگي خاص زيست محيطي مثلاً بازديد از غارها، گِل‌افشان‌ها، چشمه‌هاي آب گرم، كوير و … كمپينگ در جنگل و كنار رودخانه‌، ماهي‌گيري و …

 4- گردشگري استراحت و تفريح كه شامل اقامت در هتل، متل، ويلاهاي خصوصي، و يا مجتمع‌هاي رفاهي، صرف غذا در رستوران، بازديد از مراكز تجاري تجهيز شده و خريد، بازديد از ديدني‌هاي معمول و متعارف و …

5- گردشگري زيارتي كه با مورد اخير بسيار نزديك است و مراجعه به زيارتگاهها در مركز فعاليت قرار مي‌گيرد. فعاليت گردشگري نياز به تأسيساتي مانند مهمانسرا، هتل، متل، سوئيت، مسافرخانه، زائرسرا، كمپينگ، رستوران و وسائل ارتباطي دارد. كمبود اين تأسيسات در شهرهاي ايران به قدري چشمگير است كه گاهي براي انجام مأموريت‌هاي اداري نيز مأمور علاوه بر كمبود وسيله حمل و نقل بين شهري اعم از زميني و هوائي و ريلي، بدون جا و مكان مي‌ماند و به اين سبب مردم براي سفرهاي تفريحي رغبت كمتري نشان مي‌دهند و براي كم كردن اين قبيل مشكلات اكثراً از تورهايي كه به اين منظور تدارك ديده شده‌اند استفاده مي‌شود.

استفاده از مدارس در تابستان و ساير تعطيلات رسمي به عنوان خوابگاه، بخشي از مشكلات مسافرين، مشتاقان و علاقمندان به گردشگري را حل مي‌كند.

شمار كساني كه به كار (شغل) خود عشق مي‌ورزند و با رضايت و جان و دل به آن اشتغال دارند زياد نيست و بيشتر مردم به دليل محدوديت در انتخاب شغل و ناتواني از به دست آوردن مشاغل مورد علاقه و صرفاً براي كسب درآمدي كه غالباً تكافوي برآوردن نيازها و خواسته‌هاي ريز و درشت روزمره و برخي مطالبات پيش از موعد و روزافزون را نمي‌كند به “كار” تنها به عنوان ممر درآمد نگاه مي‌كنند. بهمين دليل براي آنان كه گروه كثيري از مردم به ويژه جوانان را شامل مي‌شوند نحوه گذران اوقات فراغت از اهميت ويژه‌اي برخوردار است كه نمي‌توان ناديده گرفت.

 



2 – براي اطلاعات بيشتر به پل فيروزه ويژه بازي‌ها شماره 9 سال نهم پائيز 1382 مراجعه شود.

3 – تلويزيون با سرود شاهنشاهي آغاز مي‌گرديد و از همان لحظه روشن مي‌شد و با همان سرود خاتمه مي‌يافت و پس از آن خاموش مي‌گرديد.

6 – براي اطلاعات بيشتر به كتاب تهران – جلد چهارم انتشارات روشنگران چاپ اول 1373 مقاله پاتوق هاي صادق هدايت – تأليف محمود كتيرايي مراجعه شود.

4 – اين مبحث با استفاده از LBCS تهيه شده است.

5 – صنعت گردشگري كه در بسياري از كشورها بزرگترين ممر درآمد است ولي به دلايل زيادي در ايران پا نمي‌گيرد در حاليكه درآمد ناشي از آن مي‌تواند درآمد حاصل از نفت را تحت‌الشعاع قرار دهد.و خروج ميزان گردشگران ايراني به كشورهاي همجوار را كاهش دهد.