25- موزه آثار استاد آقا جان نوائي نقاش گمنام دوره قاجار

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات عمومی

Demo Image

زهره بزرگ نیا
چاپ شده در: نشريه"بن" شماره 34و35
تاریخ انتشار:تیر و مرداد1383

 

       در 20 كيلومتري جنوب شهر بابل در روستايي بنام كبرياكلا تكيه‌اي قرار دارد كه بنايي يك طبقه با سقف چوبي و پوشش ايرانيت است كه سه بدنه آن با مصالح بنّايي ساخته شده وسمت جنوب آن فاقد ديوار است و با فضاي باز در ارتباط بوده زمستانها با چادر و پرده آنرا مي‌پوشانند. ستونهاي شياردار خوش‌تراش چوبي و سرستونهاي زيبا وظريفي كه با نقش اژدها و خورشيد حكاكي شده در جبهه جنوبي بنا خودنمايي مي‌كند. 

       اهل محل از اين تكيه به غير از مراسم عزاداري حسين‌بي‌علي(ع) در ماه محرم براي برگزاري مجالس ختم نيز استفاده مي‌كنند. سقف چوبي اين بنا پراز نقاشي‌هاي متنوع و زيباست و نقشهاي آن شامل صور فلكي (حمل وثور و جوزا و سرطان و….)، ملك عذاب بر بالين مرده، حضرت علي بر بالين مرده، حوض‌كوثر (حوز كوثر)، حضرت ابوالفضل، خيمه‌گاه، چند پرنده با سر انسان (مرغ طوبي)، فرشته‌اي كه نامه اعمال بدست دارد، ماري كه به دور زني پيچيده و… به تاريخ (سنه 1312) است.

       اين تكيه مانند اكثر تكاياي حد فاصل قائم‌شهر تا آمل بناي كوچك چوبي دو طبقه‌اي دركنار خود دارد به نام “سقانفار” كه اخيراً اهالي سطح آن را به سه برابر حد معمول توسعه داده‌اند. “سقانفار” بنايي آئيني مذهبي است كه در ايام عزاداريهاي حسيني جوانان از آن استفاده مي‌كنند. سطح توسعه يافته كاملاً مشابه قسمت قديمي و حكاكي‌هايي مشابه آن دارد. سقف قسمت قديمي مانند خود تكيه پر از تابلوهاي نقاشي است كه قلم آن با قلم نقاش‌ تكيه تفاوت دارد. براي تعمير و محافظت از نقاشي‌ها، اهالي، سقف “سقانفار” را روغن‌كاري كرده‌اند كه در اثر اين كار متأسفانه رنگها بهم دويده و بعضي از نقشها كمي محو شده است. نقاشي‌هاي اين “سقانفار” شامل تصاويري از حيوانات (فيل، مار، شتر، انواع پرنده)، نقشهاي اسليمي گل و بوته، پرنده‌اي در حال خوردن يك ماهي، گرگي در حال شكار بز كوهي، انساني با 12 دست (ملك باران)، مردي با تفنگ در حال شكار يك پرنده، اژدهايي با دهان باز و در حال شكار بزكوهي، انساني به شكل عنكبوت، زني كه سر مردي را در دامان دارد  و اسب زين شده‌اي در كنار تصوير قرار دارد (شيرين بر سر جان كندن فرهاد)، چوپاني با چهار گوسفند و دهها يا شايد صدها نقش ديگر. نقاشي‌هاي “سقانفار” در حد فاصل هر دو تيرچه و در هر تخته تنها شامل يك تصوير است و ميزان استفاده ازگل و بوته نسبت به بناي تكيه، كمتر است.

       رنگهاي مورد استفاده در “سقانفار” اخرائي‌، نارنجي، سياه، سفيد و خاكستري است در حاليكه رنگهاي بكار گرفته شده در تكيه سبز يشمي، آبي، سياه، سفيد و خاكستري است. در تكيه نام نقاش قيد نشده و در “سقانفار” به نوشته‌اي برمي‌خوريم كه نام نقاش را با عبارت “ عمل نقاشي از آقا جان نوايي ” به نمايش مي‌گذارد. اين بناي ساده وبي تكلف “ موزه نقاشي هاي استاد آقاجان نوايي است ” نقاشي كه شناخته شده نيست ولي از سبك كار و سوژه‌ها و رنگهاي مورد استفاده به نظر مي‌رسد كه بايد نقاش “سقانفار” “كيجا تكيه” واقع در شهر بابل نيز باشد. عمل نجاري آن از “كربلايي نجف قلي و استاد حاجي آقا غلامعلي حيدري” است. تكاياي زيادي كه در اين محدوده قرار دارند داراي آثار نقاشي هستند كه گوني‌كلا، شياده، كردكلا (جويبار)،  هندوكلا، كاردگركلا، چمازكلا، كبودكلا، كمانگركلا و … از آن جمله هستند و تعدادي از آنها رو به نابودي گذاشته است. تاريخ ساخت اكثر اين بناها حدود 1300 تا 1316 هجري قمري (دوران قاجار) است. جريان نقاشي سقانفارها موضوع قابل تحقيقي است كه در كتاب سقانفارهاي مازندران نوشته خانم معصومه رحيم زاده كه اخيراً توسط سازمان ميراث فرهنگي استان مازندران به چاپ رسيده به آن پرداخته شده است ولي هنوز به سئوالات زيادي در مورد آنها بايد پاسخ داده شود از جمله:

- اسلاف اين نقاشان كه بوده‌اند؟

ـ نقاشان كجا تعليم ديده‌اند و چه هدفي را دنبال مي‌كردند؟

ـ از كي و به دنبال كدام واقعه‌ نقاشي سقانفارها آغاز گرديد؟

ـ سازماندهي اين جريان به چه صورت بوده است؟

- آيا سابقه مشابه آن در منطقه وجود دارد؟

ـ وجوه اشتراك نقاشي‌ها در سقانفارها از كجا ناشي مي‌شود و نقشهاي خاص هر يك كه در ديگري نيست كدام است؟

- آيا آثار ديگري از آنها باقي مانده است؟

ـ آيا همه نقاشها مازندراني بودند يا از ساير نقاط ايران براي انجام اين كار به مازندران و به مركزيت بابل دعوت شده‌اند؟

ـ ويژگي بابل براي پيدايش اين جريان نگارگري چيست؟ و  سئوالهاي ديگري كه پاسخ به آن خود كتابي ديگر درباره سقانفارها خواهد شد.