18- پیش آمدگی در ساختمان

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات عمومی

Demo Image

 زهره بزرگنیا
چاپ شده در: فصلنامه "معمار" شماره 23
تاریخ انتشار:زمستان 1382

 

       در ضوابط و مقررات ساختماني و شهرسازي شهرهاي مختلف، ديدگاهها و نظرات متفاوت و گاه متضادي درباره مسئله پيش آمدگي وجود دارد. پيش آمدگي در بعضي از شهرها ممنوع، و در برخي ديگر با اعمال محدوديت هايي مجاز شناخته شده است. شايد بتوان گفت تنوع اوضاع اقليمي در نقاط مختلف ايران سبب پديد آمدن ديدگاههاي مختلف در اين باره است. 

       در مقدمه كتاب پهنه بندي اقليمي ايران، مسكن و محيطهاي مسكوني آمده است : ”توجه به ويژگيهاي اقليمي و تأثيري كه اين ويژگيها در شكل گيري ساختمان، به خصوص ساختمانهاي مورد استفاده انسان، و به طور كلي محيطهاي مسكوني مي ­گذراند، از نظر افزايش عمر مفيد ساختمان بالا بردن سطح كيفي آسايش و بهداشتي در فضاهاي داخلي و همچنين از نظر صرفه ­جويي در مصرف انرژي مورد نياز جهت كنترل شرايط محيطي اين فضاها حائز اهميت فراوان است. مورد اخير به خصوص در دهه جاري از نظر كاهش آلودگي هوا و سالم سازي محيط زيست اهميتي ويژه و بعدي جهاني يافته است.

 

       موقعيت و وضعيت خاص طبيعي جغرافيايي ايران اختلاف حدود 15 درجه عرض جغرافيايي بين شمالي­ ترين و جنوبي ­ترين نقاط شهري كشور و اختلاف بيش از 2500 متر بين ارتفاع مرتفع ­ترين و پست­ ترين اين نقاط، وجود ديواره بلند و يكپارچه رشته كوههاي البرز در شمال و رشته كوههاي مرتفع زاگرس در امتداد شمال غربي و جنوب شرقي و وجود درياي مازندارن در مرز شمالي و خليج فارس و درياي عمان در مرز جنوبي شرايط آب و هوايي كاملاً متفاوتي را در نقاط مختلف اين كشور پهناور پديد آورده است. طبيعي است كه اين تنوع آب و هوايي لزوم پيش ­بيني شكل خاصي از محيطهاي انسان ساخت را براي هر يك از مناطق ا قليمي مختلف ضروري مي­ سازد.“

 

       اوضاع متنوع اقليمي طي قرنها بر معماري نقاط مختلف ايران اثر گذاشته است. تحقيق درباره معماري نقاط مختلف كشور و بررسي ويژگيهاي هر يك كه بصورت پراكنده انجام شده است. وجوه مشترك و مميز فراواني را در آنها نشان مي ­دهد كه پرداختن به آن نيازمند سخني ديگر است. اين گزارش تنها به پيش آمدگي بخشي از ساختمان به صورت بالكن، سايبان و ساباط مي ­پردازد و توجهي به اين پيش آمدگيها در داخل معابر و گذرها دارد.

 

اقليم سرد

 

در اقليم مناطق سرد كوهستاني و بسيار مرتفع مانند اردبيل، آذربايجان، كردستان، لرستان و همدان، كه بارش برف و باران و نيز شمار روزهاي يخبندان فراوان است، تابش پرتوهاي خورشيد اصولاً اهميت بسيار دارد اما در بسياري از روزهاي زمستان، اشعه خورشيد آنقدر ضعيف و كم انرژي است كه بود و نبود آن اثري ندارد و جلوگيري از ايجاد سايه به آب كردن يخ و برف كمكي نمي ­كند و تأثير منفي يا مثبتي نيز بر وضعيت معابر شهري و حتي واحدهاي مسكوني ندارد. در روزهاي زمستان بهترين راه مبارزه با سرما پناه بردن به فضاهاي دروني و عايق كردن آنهاست. اين روشي است كه از ديرباز در شهر اردبيل به كار گرفته مي­ شد؛ بدين­سان پنجره ­ها را دو جداره مي ­ساختند كه يك جدار آن از شيشه و جدار ديگر از چوب بود. به كار گرفتن اين شيوه نشان مي ­دهد كه سايه اندازي ساختمان بسته مي ­شود. ناگفته نماند كه اين جدار چوبي بيشتر شب هنگام به كار گرفته مي­ شد و روزها براي استفاده از نور و روشنايي معمولاً باز   مي­ ماند.

 

بنابرآنچه گفته شده، در اين مناطق در فصول گرم سال هم نيازي  به سايه نيست و طبيعتاً در معماري اين مناطق تمهيداتي كه در نقاط گرم براي ايجاد سايه به كار مي­ بستند، مشاهده نمي­ شود. چنانكه در تصاوير ديده مي­ شود. نماي بناها در اردبيل و تبريز صاف و تخت هستند و كمتر بنايي سايبان دارد، اما در بسياري از شهرهاي سردسير پيش آمدگيها يا فرونشستگي هايي ديده مي شوند كه نه به سبب نياز به سايه، بلكه براي جلوگيري از بارش برف و باران و ايجاد فضايي فيلتر مانند در مقابل فضاي بيرون ساخته مي شود؛ مثلاً در شهرهايي مانند خمين و اراك، فضاهاي سرپوشيده و سه طرف بازي در مقابل اتاقها تعبيه شده ­اند كه حتي ارتفاعي بيش از ارتفاع اتاق دارند تا مانع تابش خورشيد نشوند، اما اين بخشها فضاي سرپوشيده ­اي را در حد فاصل اتاقها  و حياط ايجاد مي ­كنند.

چنين تمهيداتي در بيرون از ساختمان نيز ديده مي­ شود . فرورفتگي يا پيش آمدگي و مسقف كردن ورودي­ها يكي از انواع اين تمهيدات است.

در همين مناطق سردسير گاهي نيز به فضاي سرپوشيده كوچه ­ها (ساباط) بر مي­خوريم كه احتمالاً جان پناه عابران پياده در برف و باران است. اين فضاها در بافتهاي قديم شهرهاي سردسيري مانند كرمانشاه، گلپايگان، خوانسار و اراك ديده مي­ شوند.

اقليم گرم

در اقليم مناطق گرمسير، چه مناطق گرمسير كويري و چه مناطق گرمسير و نيمه مرطوب حاشيه شمالي درياي عمان و خليج فارس، يعني استانهاي خوزستان و بوشهر و بنا در جنوبي و هرمزگان، گرمي هوا در تابستان گاه چنان غير قابل تحمل مي­ شود كه بوميان اين مناطق هر چند قاعدتاً بدان خو گرفته­ اند، براي فرار از گرما به فضاهايي چندين طبقه زيرزمين به نام شبستان و شوادان پناه مي­برند. در چنين اقليمي در فصول گرم سال حتي سايه تير چراغ هم غنيمت است، چه رسد به فضاهاي بزرگتر سايه ­دار. به همين سبب معابر بافتهاي قديم اين مناطق بسيار باريك و پيچ در پيچ است كه بجز دلايل امنيتي، براي ايجاد سايه در معبر و بدنه ­هاي ساختمان ساخته شده است. معماري بسته و درون گراي ايران مركزي و جنوبي و محدوديتهاي سازه­اي آن مانع از ساختن بالكن و كنسل در اين بافتهاست، اما ساباطهاي مكرر، يا حتي طاقنماهاي تيغه­ايي كه در مسير كوچه­ها و به فاصله چندمتري هم ساخته مي­شوند، بجز جلوگيري از رانش ديوارهاي گلي به داخل كوچه، بر معبرها و گذرگاهها نيز سايه مي­اندازد. ساباط در شهرهاي كويري مانند يزد، كرمان، كاشان، بيرجند، خوسف، و شهرهاي گرم و نيمه مرطوب جنوبي مانند دزفول و شوشتر به وفور ديده مي­ شود.

تصا وير ذیل چند نماي بدون سايبان در شهر تبریز را نشان مي دهد.

 

 

 

 

اقليم معتدل و مرطوب

 

منطقه شمالي ايران داراي آب و هواي خاص و بسيار متفاوت با شهرهاي جنوبي رشته كوه البرز است. در اين منطقه، زمستانها نسبتاً معتدل و تابستانها گرم و مرطوب است. رطوبت فراوان و بارش بسيار و گاه سيل­ آسا در اين مناطق استفاده از سقفهاي شيب­دار را در معماري آن ديار جاي داده است، بارندگي اين مناطق سبب شده است كه سقفها با پيش آمدگي ساخته شوند و از اين روست كه پيش آمدگي سقف در اين منطقه بسيار و گاه به صورت مطبق است. در اين منطقه پيش آمدگي حياتي است و از ورود آب باران به داخل فضاي خانه جلوگيري مي­ كند. در اين شهرها كه برف و يخ بندان زمستان معضلي براي ساكنان آن به شمار نمي رود، فضاي سرپوشيده ­اي كه از بارش باران و تابش آفتاب محافظت كند، اهميت بسيار دارد. در بافتهاي قديم اين شهرها چه در خانه ­ها و چه در معابر گونه ­هاي مختلفي از سطوح سرپوشيده و پيش آمدگيهايي وجود دارد كه ساباط نيز صورتي از آن است.

در تصاوير پيش آمدگي سقف در روستاي كردكلاي جويبار، رستمكلاي بهشهر، كبريا كلاي بابل و بافت قديم شهرهاي آمل، ساري و لاهيجان و ساباط در بافت قديم شهر گرگان مشاهده مي­ شود.

ساباط و پيش­آمدگي در ديگر كشورها

 

جز نمونه­ هايي كه در ايران نام برده شده است، در شهرهاي كشورهاي ديگر نيز پيش آمدگي به صورت بالكن يا قسمتي از ساختمان، و نيز ساباط به فراواني ديده مي­ شود. ونيز پر از ساباطهاي زيبايي است كه بخشي از ديدنيهاي اين شهر به شمار مي­ رود. در بافت قديم ونيز اتومبيل از اين ساباطها عبور نمي ­كند، ولي در ميدان مايور مادريد كه فضاي محصور بزرگي است، اتومبيلها تنها پس از گذر از چند ساباط در گوشه­ ها مي­ توانند به محوطه درون آن راه مي­ يابند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

در اين نمونه ­هاي معرفي شده تأسيسات شهري وارد شده ­اند و استفاده مي ­شوند. اين نمونه ­ها مربوط به بافت قديم شهرها هستند، ولي پيش آمدگي – كه شكل كامل آن ساباط است – در ساختمانهاي نوساز ديگر كشورها نيز به فراواني ديده مي­شود ؛ مثلاً در مجتمع مسكوني خيابان ريتر و شنيكل پلاتس در برلين، ساخته راب كرير، ساباط هاي زيبايي طراحي و اجرا شده ­اند كه ارتباط سواره حياطهاي مجموعه را با يكديگر، و نيز با معابر اطراف ممكن مي­ سازند. در تصاوير اين شهر عبور كاميون از زير ساختمان چندين   طبقه ­اي ديده مي­ شود كه نشان مي­ دهد اين معبر، معبري شهري است يا دست كم آنكه چيزي بيش از معبر محله­ا ي به شمار مي­ رود.

       در تصاوير ديگر چنين ساباطهايي در شهر جديد سن كوئين تين (يكي از پنج شهر جديد حومه پاريس)، شهري در ارمنستان، شهر نارني در حومه رم، تولد وي اسپانيا و فلورانس، پيش آمدگيهايي در شهرهاي مادريد و ازمير تركيه ديده مي­ شوند.

       طول اين ساباطها چندان نيست و سراسر خيابان يا حتي كوچه را نمي­ گيرد. از اين رو مي­­ توان اين سئوال را طرح كرد كه اگر قرار باشد در سراسر خياباني پيش آمدگي ايجاد شود، چه خواهد شد. در اين صورت نيز بيشترين مقدار پيش آمدگي مي ­تواند دو تا سه متر باشد و در نهايت بتواند پياده ­روي معبري را سرپوشيده كند. چنين پياده ­روهاي سرپوشيده ­اي در شهرهاي اهواز، شوشتر، تهران و ... در ايران، فلورانس، پاريس، و نيز ... ديده مي­ شود.

      سرپوشيده ­ترين و طويل ­ترين و رايج ­ترين معابري كه در بافتهاي قديم شهرها مي ­توان نام برد، بازارهاي سرپوشيده­ اي هستند كه هنوز در اغلب شهرها فعال­ترين منطقه تجاري محسوب مي­ شوند و از تأسيسات شهري نيز استفاده مي­ كنند، ولي گذر اتومبيل از آنها ممكن نيست.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

از آنچه گفته شد مي­ توان نتيجه گرفت كه گاه پيش آمدگي مانعي بر سر راه عبور اتومبيل به شمار مي­ رود ؛ يعني در معابر كم عرض مي­ تواند سبب دردسر راننده يا ساكنان منطقه شود، اما در معابر عريض داراي پياده ­رو چنانچه پيش آمدگي با سواره رو تداخل نداشته باشد در دو سوي معبر مشكل آفرين نخواهد بود.

پيش آمدگي و بالكن در معماري دوران مياني (پهلوي اول و دوم) به شكلهاي مختلف در معماري ايران جاي گرفته است و در همه شهرها نمونه ­هاي بسياري از آن ديده مي­ شود و بارزترين آن كه مربوط به شهر تهران است كه در تصوير به چشم مي­ خورد.