53- دو بنای دوره ساسانی

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات عمومی

Demo Image

 زهره بزرگ نیا

چاپ شده در: نشريه"معمار" شماره 68
تاریخ انتشار:مرداد و شهریور 1390

 

دو بناي دوره ساساني

       در كتاب "سبك شناسي معماري ايراني"،معماري دوره پارتي و ساساني تحت عنوان "شيوه پارتي" معرفي شده است. در شماره گذشته به معرفي معماري پارتي پرداختيم و نمونه ­اي از معماري آن دوره در ايران (كوه خواجه) را بررسي كرديم. در اين شماره به معرفي دو بناي دوره ساساني و تفاوت­هاي آن­ها با معماري دوره پارتي مي ­پردازيم و ويژگي­هاي آن دوره را مشخص مي­ نمائيم.

استان فارس

       استان فارس در جنوب ايران واقع بوده و از شمال به استان اصفهان ويزد، از خاور به استان كرمان، از جنوب به استان هرمزگان و از باختربه استان­­­هاي كهكيلويه و بويراحمد و بوشهر محدود است. مساحت اين استان درحدود 121120 كيلومتر مربع است و تقريبا "5/7درصد مساحت كل كشور را شامل مي­ شود. شمال اين استان سردسير، مركز آن در زمستان­ها معتدل و در تابستان­ها گرم و خشك و جنوب و جنوب خاوري آن، زمستان­هاي معتدل و تابستان­هاي بسيار گرم دارد.

       رودهاي مهم اين استان رود كر، سيوند، پلوار، قره آغاج و فيروز آباد بوده و بيش از 50 رودخانه كوچك در اين استان جاري است. وجود آب و اراضي حاصلخيز و هواي معتدل اين منطقه را براي زيست اقوام مختلف در طول تاريخ مناسب نموده است.       

پيشينه تاريخي

       سرزمين واقع در جنوب ايران تا كرانه­ هاي خليج فارس از ديرباز فارس يا پارس ناميده مي­ شده و از آغاز دوره اسلامي مركز آن شيراز بوده است. اين سرزمين، از چند هزار سال پيش زيستگاه پر رونق اقوام بومي ايران به ويژه ايلاميان بوده است.

       حدود سه هزار سال پيش قوم آريائي از جنوب روسيه امروزي به فلات ايران سرازير و پس از جنگ و ستيز با بوميان سكونتگاه ­هاي خود را برپا داشتند بيشتر آن­ها كوچ نشين و چوپان و گله­ دار بودند. آن­ها يكتا پرست بوده و خدايشان اهورا مزدا نام داشته است. مادها، پارسيان، سكاها، بلخيان، سغديان، خوارزميان، هراتيان و پارتيان از قبايل آريائي بوده اند.

       سر سلسله هخامنشيان كه 218 سال بر اين سرزمين حكم راندند و در نهايت توسط اسكندر مقدوني منقرض شدند، كورش، از شاهزادگان قوم پارس بود. سلوكيان پس از هخامنشيان و پارتيان پس از سلوكيان امپراطوري خود را بنا نهادند ولي سرزمين پارس هم چنان در اختيار پارسيان بود و پس از پانصد سال مجددا "توسط اردشير اول ساساني حكومت ايران در اختيار پارسيان قرار گرفت. از آثار برجسته دوره ساساني شهربيشاپور و مجموعه ساساني فيروز آباد شامل كاخ سروستان، آتشكده يا كاخ اردشير بابكان، قلعه دختر، منار اردشير خوره و نقش برجسته ­هاي متعدد در استان فارس و نيايشگاه آناهيتا در كنگاور، كاخ آشور و تاق كسري در عراق را مي ­توان نام برد. در اينجا به معرفي دو بنا از مجموعه فيروزآباد مي­ پردازيم.

شهر قديم گور يا فيروز آباد

       در كتاب اقليم پارس آمده است:بيرون قصبه كنوني فيروز آباددر جانب شمال غربي آن محوطه وسيعي است كه محيط آن در حدود يك فرسنگ بوده آثار حصار قديم آن پديدار و تمام محوطه پوشيده از ابنيه سنگي و آجري دوران ساسانيان است .شهر گور مانند بسياري ديگر از شهر هاي عهد ساسانيان بشكل دايره بنا شده بود.و در مركز دايره منار چهار ضلعي (اردشير خوره)كه محل آتش افروختن بود قرار داشت.آتشكده فيروزآباددر 2 كيلومتري اين شهر قرار دارد.

كاخ سروستان

       در كتاب "ايران در زمان ساسانيان" آمده است:

       در كنار راه كارواني ،كه شيراز را به دارابگرد و بندر عباس متصل مي­ كند، ويرانه قصري پيداست، كه سروستان نام دارد به اعتقاد هرتسفلد اين قصر در زمان سلطنت "وهرام" پنجم بنا شده و ممكن است يكي از ابنيه "مهر نرسه " باشد. كلمه سروستان هم شايد دليلي بر صحت اين ادعا باشد. اين قصر بناي گنبد داري است كه به عقيده هرتسفلد نظر به كوچكي، شايستگي اقامتگاه شاهنشاه را نداشته، خاصه كه تالار بارگاه آن بسيار حقير است. در ديوارها، درهاي بسيار تعبيه شده و بناي سقف­ها نشان مي ­دهد كه در آن زمان فن معماري ساساني به پايه نسبته "بلندي رسيده بود." مهر نرسه" سه باغ يكي از نخل، ديگري از زيتون و ديگري از سرو ساخته و در هر كدام 12000 درخت كاشته بود.

       در كتاب سبك شناسي معماري ايراني در ارتباط با فضاهاي تشكيل دهنده بنا آمده است: كاخ سروستان در دل باغي جاي داشته و خود نيز داراي يك ميانسرا است كه گرداگرد آن فضاهاي مختلف جاي دارند. محل نشيمن، اتاق چهار گوشه ­اي با پوشش گنبدي است كه از سوئي به ميانسرا و از سوي ديگر به باغ پيرامون ساختمان راه دارد. اين گنبد خانه به تالار درازي در سمت راست خود بنام سفره خانه راه دارد كه در كنار ديوار­هاي طولي آن ستون­هائي جفتي كار شده است. در انتهاي آن اتاق بزمگاه جاي دارد كه داراي كمر پوش يا نيم طبقه بوده و در بالاي آن نوازندگان مي ­نشسته ­اند طبقه زيرين بزمگاه، در پشت آن به آبدارخانه راه داشته است. در سمت چپ اتاق نشيمن پيشخاني قرار  دارد كه دركنار آن حوضخانه است. در جلوي آن ايوان بزرگي است. بدين گونه اتاق نشيمن يا گنبد خانه اصلي در كل از چهار سو ديد دارد. در پشست پيشخان، يك اتاق خواب دو نفره و پشت آن يك اتاق خواب يك نفره جاي دارد كه هر دو ديد به ميانسرا دارند. در بخش شمالي آبريزگاه، گرمابه و انبار جاي گرفته است.

       در كتاب "فن آوري تاق در خاور كهن" در ارتباط با ابعاد فضاها و مصالح و شيوه بكار رفته در اين بنا آمده است: اين كاخ در دوره ساساني بين سال­هاي 420-428 ساخته شده است. (زمان بهرام پنجم)

       كاخ سروستان از يك مجموعه رديفي (ورودي- سرسراي مربع، حياط) تشكيل شده كه از شرق و غرب با دو مجموعه رديف اتاق­هاي باريك­ احاطه شده است. مصالح ساختماني مورد استفاده قلوه سنگ و آجربا ابعاد 8 *2*27 سانتيمتر بوده و ملات مورد استفاده آن ملات گچ بوده است.

       ورودي به عرض 10متر كه قبلا" يك تاق آهنگ با عمق 5/5 متر بر روي آن بازسازي شده بود، بنا به تفسير "سيرو" با يك نيم گنبد پوشيده شده بود كه از آن نيم گنبد حداقل دو گوشواره قلوه سنگي باقي مانده است. بنا به شناخت ما و در زمينه بررسي، اين اولين استفاده از اين روش براي پوشش يك ورودي در نما مي­ باشد راه حلي كه گسترش وسيعي در دوره اسلامي خواهد داشت.

       ورودي E، باابعاد كوچك تر با همان روش پوشيده شده است. اتاق مركزي B، با نقشه مربع (هر ضلع 3/12متر) پوشش گنبدي خود بر روي گوشوارها را حفظ كرده است. بخش گوشوارها با قلوه سنگ­هاي چهار گوش ساخته شده در حالي كه گنبد خود، با رگه ­چيني­هاي آجري بالا آورده شده است. سرسراي C، نيز گنبد خود را حفظ كرده است­. همان پوشش بر روي اتاق H، نيز تصورا"  باز سازي شده است. در رابطه با سرسرا يا رواق D، مشاهدات "سيرو" نشان داده­اند كه اين رواق به وسيله قوس­هاي موازي پوشيده شده بود كه به احتمال زياد حامل تاق­هاي عرضي موازي بوده و نه يك تاق آهنگ طولي كه قبلا" به عنوان راه حل مطرح بود. اين سرسرا بر روي اضلاع بلند خود (به طول 20 متر) شامل نيم ستون­هاي بسيار جلو آمده­اي بوده اند (60/1 متر) كه خود را نشان مي­ داده و بوسيله يك جفت ستون كوچك بر روي كف قرار مي­گرفته­ اند.

       بطور خلاصه، اصيل بودن اين بنا در كاهش استفاده از تاق آهنگ به نفع ديگر راه حل­ها جاي دارد، از يك سو قوس­هاي عرضي براي سرسراهاي بلند و از ديگر سوي نيم گنبد براي پوشش دسترسي اصلي يك بنا، راه حلي كه به نظر مي­ رسد براي معماري ساساني يك نو­آوري است.

كاخ  اردشير بابكان يا آتشكده فيروز آباد

       در كتاب "ايران در زمان ساسانيان" از سه آتشكده بزرگ در زمان ساسانيان نام برده كه احتمالا"" آذر گشنسب "در تخت سليمان" آذر برزين مهر" در حوالي نيشابور و" آذر فرنبغ" در فيروز­آباد بوده است. كه اولي آتش طبقه جنگيان يا پادشاه ، دومي آتش طبقه كشاورزان و سومي آتش طبقه روحاني بوده است.به روايتي شهرياران قبل ازهخامنشي اين سه آتش را در آن مكان ها قرار داده بودند.

       كتاب سبك شناسي معماري ايراني فرضيه كاخ بودن اين بنا را رد نموده و گفته است­: ايران شناسان  مغرب زمين سعي دارند! آن را كاخ اردشير بدانند در صورتي كه بنظر چنين نمي­ آيد و لازمه كاخ بودن داشتن بعضي فضاها است كه اين بنا ندارد. و به نقل از فرصت الدوله شيرازي گفته است:

      از جمله آثار غريبه فيروز­آباد آتشكده آنجاست كه آن را آتشكده اعظم مي ­نامند زيرا در فارس آتشكده بزرگتر از آن نيست.

      گويند آنرا اردشير بابكان بنا نهاده و آن در شمال قصبه حاليه واقع است به مساحت يك فرسنگ دور از آن "..... عمارات اين آتشكده همه تو برتو است. غديري (بركه) كه اكنون آب از آن مي­جوشد به جدولي كه در كنارش بريده­اند جاري مي­ گردد ..... (وضع آن عمارت) اعظم از همه، عمارتيست مربع كه هر يك از طول و عرض درون آن عمارت پانزده ذرع است و سقف آن تاق بلنديست كه ارتفاعش تقريبا" 25 ذرع است و از هر چهار سمت اين دري بزرگ هلالي مانند است كه از آن درها به عمارت ديگر مي روند .... هنوز اثر گچ كاري كه به ديوار اندرون آن ايوان نموده ­اند باقيست بلكه بعضي گچ­بري­ها كه بطور گل و برگ ساخته­اند برقرار است و جلو عمارت بزرگ مذكور ايوان بوده است كه پيش تاقش خراب شده است. طول و عرض آن ايوان 12 ذرع در 10 ذرع است ..... تمام آن عمارات سراپا از سنگ و گچ ساخته شده ابدا" آجر به كار نرفته و سنگ­هاي آن مختلفا" از نيم ذرع تا يك چارك و كمتر مي­ باشد و در سمت جنوب شرقي آن آتشكده نيز در جلو ايواني است كه قدري از تاق آن خراب گرديد. طول و عرض اين ايوان هم 12 ذرع در 10 ذرع است و در دو طرف ايوان چندين تاق به رديف بوده كه اكنون سقف­هاي آن­ها فرو آمده بالجمله اين آتشكده در كنار شاهراهي واقع شده كه از آن مي­ روند به سمت بندر بوشهر.

       در كتاب فن­آوري تاق در خاور كهن اين بنا را كاخ معرفي كرده و گفته است:

       كاخ، با نقشه مستطيل (55*118متر) به دو بخش احتمالا"مرتبط با كاركرد­هاي رسمي و خصوصي يا اداري بنا تقسيم شده است. فقط نقشه نماي اصلي از ميان رفته است.

       اولين بخش، از نظر ابعاد با اهميت ترين سرسراهاي كاخ، نيمه شمال شرقي بنا را اشغال كرده است. اين بخش مركب است از يك ايوان بزرگ (5/13*42 متر ) كه دسترسي به بنا را از طريق گشوده شدنش در مركز نماي   شمال­شرقي تامين مي­ كرده است. هر يك از اضلاع بزرگش همراه با سه اتاق موازي است كه به گونه­ اي عمودي در ارتباط با محور خود قرار گرفته­ اند.

       انتهاي جنوب غربي ايوان بوسيله يك معبر به اتاقي مربع با اضلاع 5/13متر راه مي­ برد. اين اتاق در اضلاع شمال غربي و جنوب شرقي خود شامل دو اتاق مربع با ابعاد مشابه است. مجموعه سه رديف اتاق با محوري عمود بر محور ايوان ورودي را شكل مي ­دهد. در اين بخش كاخ، ضخامت ديوارها به بيش از 4 متر مي­ رسد (به عنوان مثال ديوارهاي اتاق­هاي مربع)

       دومين بخش كاخ (جنوب غربي) مركب از اتاق­هاي كوچك­تر است كه به دور يك حياط مركزي با نقشه مربع گرد آمده­ اند. دو ايوان با عرض حدود 12متر در ميانه هر يك از اضلاع شمال شرقي و جنوب غربي واقع شده­ اند.

       از تاق آهنگ ايوان ورودي فقط يك بخش از پا تاق در اتصال با ديوار كله جنوب غربي باقي مانده است ارتفاع ايوان 14 متر بوده و تاق خيزي حدود 7 متر براي دهانه 30/13متري داشته است.

       به نظر "رويتر"، مصالح تاق تركيبي از سنگ­هاي لاشه است كه بدون قالب اجرا شده­ اند ..... (دهانه ايوان تاق دار در فيروز­آباد با سنگ­هاي لاشه بجاي آجر ساخته شده و اين علي رغم زمختي اين مصالح بوده است عرض دهانه30/13متراست).

       در كتاب اقليم پارس اين بنا در خارج از شهر گور و به فاصله دو كيلو متري شمال آن كه در خارج از آن چشمه سار هاي زيبا و آب هاي روان و درختان باصفا ئي مشاهده مي شود وصف شده است.

استنتاج

       تنها تشابه اين دو بنا در پلان شامل حيا­ط مركزي (ميانسرا) تقريبا "مربع شكل در دو بنا بوده كه بوسيله اتاق­هاي مستطيل شكل احاطه شده است. وجود سه گنبدخانه مربع شكل در آتشكده فيروز­آباد كه در كنار يكديگر قرار گرفته و مزيتي نسبت به يكديگر ندارند و تقارن كامل در پلان و جود بركه بزرگ آب در مقابل آن و بر عكس وجود يك گنبد خانه بزرگ در كاخ سروستان و عدم تقارن كامل در پلان شايد دليلي بر تفاوت عملكرد اين دو بنا باشد.

       ترديدي نيست كه فرهنگ­ها در دوران­هاي مختلف في­ البداهه پديدار نشده و متاثر از پيشينيان خود هستند. معماري دوره ساساني نيز وامدار معماري اشكاني يا پارتي است. نقاط اشتراك آنها معماري درونگرا، وجود حياط مركزي، ايوان­هاي رفيع و سرپوشيده، پوشش گنبد بر روي بناهاي چهار گوش با استفاده از فيلپوش و تزئينات گچي و نقاط افتراق آن­ها نيز دربه كار گيري مصالح از جمله سنگ لاشه، قلوه سنگ و آجر با ابعاد (8*27*27 سانتيمتر) و استفاده بيشتر از قوس­هاي موازي بجاي تاق آهنگ در معماري ساساني و استفاده ازخشت و آجربا ابعاد (5*50*50 سانتيمتر) و (4*40*40 سانتيمتر ) در معماري پارتي را مي ­توان نام برد.

منابع مورد استفاده:

  1. سبك شناسي معماري ايراني، دكتر محمد كريم پيرنيا، تدوين دكتر غلامحسين معماريان، نشر پژوهنده- نشر معمار، مهرماه1380
  2. سيماي ميراث فرهنگي استان فارس، معاونت معرفي و آموزش اداره كل آموزش، انتشارات وتوليدات فرهنگي، تابستان 1381
  3. ايران در زمان ساسانيان، پروفسور آرتور كريستين سن، ترجمه رشيد ياسمي، چاپ سوم 1382
  4. فن آوري تاق در خاور ميانه، رولان بزنوال، ترجمه دكتر سيد محسن حبيبي، جلد اول و دوم ، با همكاري انجمن ايرانشناسي فرانسه در ايران، معاونت حفظ و احيا سازمان ميراث فرهنگي كشور (پژوهشگاه) 1379
  5. اقليم پارس ، سيد محمد تقي مصطفوي،انجمن آثار ملي و مفاخر فرهنگي ،چاپ دوم 1375