19- نكاتي درباره بازسازي مناطق زلزله‌ زده شهر بم

نوشته شده توسط مدیر سیستم. Posted in سایر مقالات عمومی

Demo Image

زهره بزرگنیا
چاپ شده در: فصلنامه "معمار"شماره 24
تاریخ انتشار:اردیبهشت 1383و

نشریه بن شماره 30و31 بهمن واسفند1382 

        فاجعه‌اي بنام زلزله 6/5 ريشتري در شهر بم در ساعت 5/28 صبح روز جمعه پنجم ديماه 1382 رخ داد. در روزنامه همشهري مورخ سوم ديماه 1382 از وقوع زلزله‌اي با همان شدت در كاليفرنيا به شرح زير خبر داد:

        “زلزله شديدي مناطق وسيعي از ايالت كاليفرنيا در آمريكا را به لرزه درآورده و خسارات و تلفاتي برجاي گذاشته است. اين زمين لرزه كه شدت آن 6/5 درجه در مقياس ريشتر ثبت شده و شديدترين زلزله اين منطقه در سال‌هاي اخير بوده است، در نواحي گسترده‌اي از لوس‌آنجلس تا سان‌فرانسيسكو احساس شد. در شهر پاسوروبلز، واقع در سيصد كيلومتري شمال لوس‌آنجلس و نزديك مركز زمين لرزه كه بيشترين خسارت را ديده است، فرو ريختن يك برج ساعت متعلق به سده نوزدهم به كشته شدن دو زن منجر شد. زمين لرزه باعث قطع برق منازل حدود چهل هزار نفر از ساكنان منطقه شد و به بيش از هشتاد ساختمان نيز خسارت وارد آمد. در ساعات بعد از وقوع زلزله، چندين پس لرزه نيز در منطقه ثبت شد. ايالت كاليفرنيا بر گسل زلزله سن آندرياس قرارداد و يكي از زلزله‌خيزترين مناطق جهان است”.

 

مقايسه ضايعات اين دو زلزله وضعيت ساخت‌ و ‌ساز، نوع مصالح و از همه مهم‌تر كيفيت و نحوه احداث بنا رادر ايران نشان مي‌دهد. حال اين پرسش پيش مي‌آيد كه چه بايد كرد؟

 

       كمك‌هاي اوليه مردمي، دولتي و جهاني با ضعف‌ها و قوت‌هائي كه داشت به مردم آسيب ديده بم رسيد[1] و مهلت نجات انسان‌هايي كه در زير آوار زنده مانده بودند به اتمام رسيد. اكنون مرحله بازسازي آغاز گرديده است. وظيفه بازسازي به عهده كيست؟ گروههايي كه داوطلب انجام بازسازي بخشي از شهر هستند چگونه بايد جذب و سازماندهي شوند؟ و سازمان‌ها و تشكيلات موازي كه هر يك بطور مستقل خواهان فعاليت هستند چگونه بايد عمل كنند كه تداخل ايجاد نشود؟ و براي چه كساني قرار است شهر بازسازي و خانه‌سازي انجام شود؟

 

به نظر مي‌رسد به عنوان اولين قدم ستاد بازسازي كه از وزارت مسكن و شهرسازي، وزارت كشور و سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور و به رياست شخص رئيس‌جمهور تشكيل شده است، بايد گروههايي را به شرح زير سازماندهي كند:

 

- گروه اول مسئول جمع‌آوري اطلاعات درباره بازماندگان

 

- گروه دوم مسئول جمع‌آوري اطلاعات درباره ساختمانهاي شهر

 

- گروه سوم مسئول جمع‌آوري اطلاعات فني درباره شهر

 

- گروه چهارم مسئول جمع‌آوري اطلاعات از ارگانها، گروهها و افرادي كه مايل به پرداخت هزينه‌هاي بازسازي هستند.

 

پس از تشكيل و سازماندهي، اين گروه‌ها مي‌بايست فعاليت را به شكل زير آغاز نمايد.

 

- گروه اول مسئول جمع‌آوري اطلاعات درباره بازماندگان

 

       طرحهاي آماده‌سازي زمين كه در تمامي شهرهاي ايران بارها و بارها اجرا شده است داراي شرح خدماتي هستندكه توجه به آن در اين مقطع به عنوان حداقل ضروري است هر چند اين طرحها معمولاً براي گروههاي مشخصي تهيه مي‌گردد مثلاً شركت‌هاي تعاوني كاركنان ادارات يا كارخانجات و … كه اين گروهها به رغم تفاوت‌هايي كه از نظر اقتصادي و اجتماعي با هم دارند ولي در اكثر قريب به اتفاق آنها نهاد خانواده پابرجا و منسجم است. در حاليكه در مناطق زلزله‌زده اين نهاد يا به كلي فروپاشيده يا آسيب‌هاي جدي بر آن وارد آمده است. بخشي از بازماندگان، كودكان بي‌سرپرست هستند و بعضي ديگر زنان و مرداني هستند كه بخش عمده خانواده خود را از دست داده‌اند كه خانه‌سازي به تنهائي مشكل آنها را حل نخواهد كرد و آسيب‌هاي رواني جدي‌اي كه به آنها وارد آمده با خانه‌سازي هم التيام نخواهد يافت. ولي بهرحال همين افراد نيز نياز به مسكن دارند.

 

در طرحهاي آماده‌سازي زمين ابتدا پرسشنامه‌اي تهيه مي‌شود كه توسط متقاضيان مسكن تكميل مي‌گردد. در اين پرسشنامه تعداد افراد خانوار، تعداد شاغلين، ميزان درآمد، ميزان تحصيلات، محلي كه از آن مهاجرت كرده‌اند، شغل، درجه تخصص، سمت در شغل، نحوه تصرف مسكني كه در اختيار دارند، تسهيلات مسكن و لوازم زندگي كه مورد استفاده‌شان است و ...  پرسيده مي‌شود و پس از آن به استخراج اطلاعات و استنتاج از آنها پرداخته مي‌شود.

 

استنتاج از اين بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه چه گروههاي اقتصادي و اجتماعي در متقاضيان مسكن مشاهده مي‌شوند و نيازها و توان مالي آنها با هم سنجيده مي‌گردد كه در نهايت منجر به گروه‌بندي متقاضيان مي‌شود. به عنوان مثال 5 گروه درآمدي در متقاضيان قابل تشخيص هستند: گروه درآمدي بالا، متوسط بالا، متوسط، متوسط پائين و كم درآمد كه در نهايت مشخص مي‌شود كه هر يك از گروههاي فوق به چند مترمربع زمين و چند مترمربع بنا نياز دارند و چه سطحي را مي‌توانند به تملك خود درآورند و درآن مقطع مشخص مي‌شود كه مساحت و ابعاد قطعات تفكيكي كه 5 تيپ اصلي را شامل مي‌شود چه آلترناتيوهايي را مي‌توانند داشته باشند و نهايتاً به حداقل 5 تيپ ساختمان مسكوني منجر مي‌شود.

 

پس براي اولين قدم ابتدا بايد پرسشنامه‌اي توسط كارشناسان اقتصاد و جمعيت و جامعه‌شناس تنظيم، توزيع و تكميل گردد و روشن شود كه براي چه كساني بايد خانه ساخته شود و نيازها و توقعات آنها چيست؟ مسئوليت اين كار با وزارت كشور و سازمان مديريت وبرنامه‌ريزي است. اين پرسشنامه نشان مي‌دهد كه چه گروههاي جمعيتي با چه نيازها و چه امكانات بالقوه‌اي از قبيل زمين‌،‌امكان گرفتن وام توسط متقاضيان و … در شهر وجود دارند و چه برنامه‌اي براي ساماندهي آنها بايد ترتيب داده شود1.

 

- گروه دوم مسئول جمع‌آوري اطلاعات درباره ساختمانهاي شهر

 

       برداشت وضع موجود شهر بايد در قدم بعدي انجام گيرد و در آن مشخص ‌شود كه چه تعداد ساختمان هنوز قابل استفاده است، چه ساختمانهايي قابل تعمير و مرمت هستند و چه بخش‌هايي از ساختمان‌هاي شهر ويران گرديده و نياز به بازسازي دارند. اين برداشت مي‌تواند حتي با استفاده از روش برداشت طرح‌هاي جامع و تفصيلي صورت گيرد. به اين شكل كه شناسنامه‌اي براي هر مكان تنظيم شود كه نوع كاربري، نوع مصالح، كيفيت ابنيه و… در آن مشخص شود. عكس‌هاي هوايي اخيري كه سازمان جغرافيايي ارتش تهيه نموده و نيز آخرين نقشه‌هاي هوايي و آخرين نقشه آماري شهر مي‌تواند در اين مرحله مورد استفاده قرار گيرد چنانچه طرح جامع يا تفصيلي جديدي براي شهر تهيه شده باشد از نقشه پايه آن طرح‌ها مي‌توان سود جست اين بخش مي‌تواند با همكاري مركز آمار و وزارت مسكن و شهرسازي صورت گيرد.

 

- گروه سوم مسئول جمع‌آوري اطلاعات فني درباره شهر

 

اين بخش مسئول گردآوري آخرين طرح‌هاي جامع، تفصيلي، بهسازي بافت، آماده‌سازي و … است، زيرا در طرحهاي فوق مطالعات تاريخي، جغرافيايي، زمين‌شناسي، اقليمي، تعيين جهت مناسب استقرار بنا، شبكه معابر و پيشنهاداتي براي احداث بنا با توجه به شرايط اقليمي، منابع مصالح ساختماني موجود در شهر و منطقه و حجم ميزان توليدات هريك، مطالعات معماري و معرفي معماري بومي، تحليل پلان‌هاي موجود، معرفي المان‌هاي موجود در شهر كه مي‌تواند راهنماي طراحان براي طراحي باشد موجود است بدين منظور حتی مي‌توان از مطالعات و تجربيات شهر طبس كه از نظر اقليمي، معماري، مصالح‌ ساختماني و بسياري جوانب ديگر بسيار نزديك به شهر بم است، سود جست. مهندسين مشاور اردام طرح بازسازي 53 روستاي زلزله‌زده طبس را تهيه نموده و در نهايت با توجه به شرايط روستاها بخشي از آنها را بصورت درجاسازي و بخشي ديگر را از طريق جابجايي طراحي نموده و نقشه‌هاي تيپي نيز با اقتباس از پلان‌هاي موجود و نياز ساكنين كه در مقابل زلزله نيز آسيب‌پذير نيستند طراحي نموده كه براي شهر بم شاید بتواند قابل استفاده باشد. مشاورين ديگري نيز در اين زمينه فعاليت داشته‌اند كه در آرشيو وزارت مسكن‌ و شهرسازي اين مطالعات موجود و در دسترس است. با انتخاب گروه‌هاي داوطلب معمار و شهرساز مي‌توان از اطلاعات موجود سود جست و از دوباره‌‌كاري پرهيز كرد. ولي قبل از آن بايد مشخص شود كه در چه بخش‌هايي از شهر بازسازي بايد صورت گيرد زيرا در مرحله اول بدون ترديد تمام سطح قبلي شهر مورد نياز بازماندگان نيست و يك بازنگري سريع در طرح تفصيلي و نيز اجراي بخشي از طرح خصوصاً اصلاح مسير و بازگشايي شبكه معابر پيشنهادي طرح و… از ابتدايي‌ترين كارهاست. متولي اين بخش وزارت مسكن ‌و شهرسازي است. 

 

- گروه چهارم مسئول جمع‌آوري اطلاعات و تنظيم گروههايي كه مايل به تامين هزنيه‌هاي بازسازي هستند.

 

اين گروهها ترجيح مي‌دهند كه شخصاً در بازسازي شركت داشته و يا بر آن نظارت نمايند. پس يكي از مهم‌ترين وظايف ستاد بازسازي ارائه راهكاري مناسب براي اين گروههاست و اين در صورتي ميسر خواهد بود كه ميزان كمبودها مشخص باشد. يعني تصميمات اوليه مبني بر اين كه در چه بخش‌هايي در جاسازي صورت خواهد گرفت و چه تعداد واحد مسكوني از طريق آماده‌سازي زمين تهيه خواهند شد، مشخص شده باشد. تجربه شهرهاي رودبار، منجيل و طبس نشان مي‌دهد كه روش درجاسازي مقبول‌تر است. زيرا به رغم تخريب‌هاي صورت گرفته هنوز بخشي از تأسيسات شهري و حداقل شبكه معابر و نيز زمين نسبتاً‌ آماده‌اي پس از تخليه آوارها و نخاله‌ها براي ساخت‌وساز وجود دارد. ولي كل سطح شهر بازسازي نخواهد شد و در بين متقاضيان درجاسازي بايد اولويت‌بندي انجام شود مثلاً اگر در محله‌اي از شهر تنها 10 متقاضي در جاسازي وجود داشته باشد نمي‌توان خدمات مورد نياز را براي آن محله (حداكثر 50 نفر) تأمين نمود پس بهتر است آن گروه از متقاضيان را از درجاسازي منصرف نمود.

 

پرسشنامه‌هاي تهيه شده دربند يك متقاضيان را از نظر مالكيت واحد مسكوني نيز مشخص مي‌كند. افرادي كه مستأجر بوده و يا واحد مسكوني مستقلي نداشته‌اند، بدون ترديد خواهان زمين هستند كه بايد به آنان زمين واگذار شود. گروههاي مستقل بازسازي در احداث بنا در اين بخش و يا احداث واحدهاي خدماتي در مكان‌هاي قبلي مي‌توانند مؤثر باشند. سازمان توسعه و تجهيز مدارس، خود داراي نقشه‌هاي تيپ مراكز آموزشي است كه با كنترل همان نقشه‌هاي تيپ توجه به ضوابط مقاومت در مقابل زلزله حتي در مكان‌هاي قبلي مي‌توان نقشه را در اختيار گروه مستقل براي بازسازي قرار داد.

ـ پايان سخن

 

در ابتداي مطلب مقايسه‌اي بين عوارض ناشي از دو زلزله در شهر بم و شهر پاسوروبلز در كاليفرنيا شد و تأكيد گرديد كه بيش از هر چيز كيفيت احداث بنا تعيين كننده است.

 

هنگامي كه در سال 1362 از شهر طبس ديدن كردم، اين شهر بطور كامل از هويت خود تهي بود. بناهايي با سقف‌هاي شيب‌دار، ايرانيت و ساختمانهايي كه هر كدام يك ساز مي‌زدند، چهره شهر را دگرگون كرده بودند و شهر به يك حاشيه‌نشيني بزرگ تبديل شده بود كه تنها مشخصه بارز درختان نخل آن بود. در آن زمان هنوز بازسازي زلزله سال 1357 ادامه داشت. بدون ترديد بيش از50 درصد ساختمانهاي شهر طبس و بم يك تا دو طبقه بودند، ضوابط ساخت ساختمان‌هاي يك تا دو طبقه مقاوم در مقابل زلزله كه تنها دو صفحه است و به سادگي قابل اجرا هستند، ولي در عمل اجرا نمي‌شود. يكي از اين ضوابط گذاشتن كلاف‌هاي بتني افقي و عمودي است كه فاصله دو شناژ عمودي در آن نبايد از 4 متر بيشتر باشد است. در شهر طبس افرادي كه مبادرت به احداث بناي شخصي مي‌نمودند، ظاهراً اين ضابطه ساده را رعايت مي‌كردند، ولي در بسياري از نمونه‌ها مشاهده مي‌شد كه حد فاصل شناژ افقي و شناژ قائم بجاي بتن با نخاله ساختمان پر مي‌گرديد و اين نحوه اجراي غيرفني است كه موجب چنين فجايع وحشتناكي در بخش‌هاي نوساز شهر و يا ساختمانهاي نوسازي شده مي‌گردد. اگر اجراي بنا بر اصول فني متكي باشد، ساختمان‌هاي كوچك يك و دو طبقه دچار تخريب‌هاي اين چنيني نمي‌گردند. چنين زلزله‌اي اگر مجدداً در شهرطبس اتفاق بيافتد ميزان تخريب چندان كمتر از دفعه قبل نخواهد بود اعطاي 5/2 ميليون تومان مصالح به صورت رايگان به سازندگان و پنج ميليون تومان وام از طريق سيستم بانكي كشور به شكل سپرده‌هاي كوتاه مدت با اخذ سود چهاردرصد به متقاضيان تنها در صورتي ثمربخش خواهد بود كه ضمن كنترل نقشه سازه، براحداث بنا نيز نظارت دقيق صورت گيرد. دست‌يابي به اين امر ميسر نخواهد بود، جز از طريق آموزش تكنسين‌هاي ساختمان جهت نظارت بر اجراي دقيق نقشه‌هاي سازه در سطح وسيع وترويج وجدان‌ كاري با ارج نهادن به كار و كاركن و جايگزيني آن با فرهنگ دلال‌پروري و زرنگ‌بازي و رانت‌خواري ودر نهايت جلب اعتماد عمومي.